-सबि भट्टराई
सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ । सूचना आदानप्रदान, सम्पर्क र सहानुभूति व्यक्त गर्ने यो माध्यमले समाजलाई नजिक ल्याएको छ । तर यसै माध्यममार्फत महिलामाथि दुव्र्यवहार, अपमान, अभद्र टिप्पणी र मानसिक हिंसा बढ्दो क्रममा छ । हालै मात्र विपद्को बेला जब महिलाहरूले आफ्ना हराएका प्रियजनको खोजीमा सामाजिक सञ्जालमा आग्रह गरे, तब उनीहरूलाई लक्षित गरी नराम्रा, अपमानजनक र पीडादायी टिप्पणीहरू आउने गरेका छन् । भोटेकोशी बाढीको घटना यसको ताजा र दर्दनाक उदाहरण हो ।
भदौ १० गते हिमचट्टान फुटेर आएको भीषण बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका क्षेत्रमा ठूलो विनाश ल्यायो । सयौंको ज्यान गयो, हजारौं बेपत्ता भए । परिवारहरू आफ्ना हराएका सदस्यको खोजीमा सामाजिक सञ्जालमा भिडियो, तस्बिर र आग्रह पोस्ट गर्न बाध्य भए । त्यस्ता आग्रहमा सहयोगको सट्टा धेरै महिलाहरूले अभद्र, उपहासपूर्ण र क्रूर टिप्पणी सामना गर्नुप¥यो । एक महिला आफ्ना हराएका श्रीमान्को उद्धारका लागि आग्रह गर्दै भिडियो पोस्ट गर्दा नराम्रा टिप्पणीको शिकार भइन् । उनले बच्चा बोकेर सरकारसँग उद्धारको माग गर्दा कतिपयले ‘नदीमा हाम फालेर खोज्नु’ भन्ने जस्ता अपमानजनक कमेन्ट लेखे । अर्की महिलाले आफ्ना भाइको खोजीमा सरकारको ढिलाइप्रति गुनासो गर्दा धेरै नराम्रा कमेन्ट आएको बताइन् । पीडामाथि पीडा थपियो । विपद्ले घरपरिवार गुमाएका महिलाहरूलाई सामाजिक सञ्जालले थप मानसिक आघात दिएको यो दृश्य नेपाली समाजको गम्भीर समस्या हो ।
यो घटना एक्लो होइन । सामाजिक सञ्जालमा महिलामाथि दुव्र्यवहार विभिन्न रूपमा देखिन्छ । फोटोमा अभद्र कमेन्ट, निजी सन्देशमा यौनजन्य उत्पीडन, चरित्र हत्या, डरधम्की, नक्कली प्रोफाइलबाट अपमान र सार्वजनिक रूपमा लाञ्छना । युवा महिला, सार्वजनिक व्यक्तित्व, पत्रकार, विद्यार्थी वा साधारण गृहिणी कसैलाई पनि यसबाट छुट छैन । विपद्को बेला यस्तो दुव्र्यवहार झनै संवेदनहीन र अमानवीय हुन्छ ।
किन बढ्दो छ यस्तो दुव्र्यवहार ? पहिलो, सामाजिक सञ्जालमा नाम नखुलाई वा नक्कली पहिचान बनाएर कमेन्ट गर्न सकिने सुविधाका कारण मानिसहरू निर्धक्कले अभद्र भाषा प्रयोग गर्छन् । दोस्रो, पितृसत्तात्मक सोच । महिलाको आवाज उठाउने, गुनासो गर्ने वा सार्वजनिक रूपमा बोल्ने कुरालाई केही मानिसहरूले सह्य नमान्ने प्रवृत्ति अझै जीवित छ । तेस्रो, शिक्षा र संवेदनशीलताको अभाव । धेरै प्रयोगकर्ताले विपद् पीडितको मनोविज्ञान नबुझी मनोरञ्जनका लागि वा राजनीतिक पूर्वाग्रहले कमेन्ट गर्छन् । चौथो, कानुनी कारबाहीको कमजोरी र ढिलाइ । यद्यपि विद्युतीय कारोबार ऐनअन्तर्गत साइबर अपराधमा पाँच वर्षसम्म कैद र जरिवानाको प्रावधान छ, तर अधिकांश पीडितले उजुरी नै गर्दैनन् वा उजुरी गर्दा पनि प्रक्रिया लामो हुन्छ ।
भोटेकोशी बाढीका क्रममा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले सामाजिक सञ्जालमा पीडितलाई अपमान गर्नेहरूलाई अपराधी ठहर गर्दै कडा कारबाहीको चेतावनी दिए । साइबर ब्यूरोले दश सदस्यीय टोली गठन गरेर अनुसन्धान सुरु ग¥यो । एक व्यक्तिलाई जातीय उत्तेजना फैलाउने टिप्पणीका लागि पक्राउ गरियो । यो सकारात्मक कदम हो । तर कारबाही केवल चेतावनी वा एक–दुई गिरफ्तारीमा सीमित रहनु हुँदैन । निरन्तर अनुगमन, द्रुत कारबाही र पीडितमैत्री उजुरी प्रणाली आवश्यक छ ।
महिलामाथि सामाजिक सञ्जाल दुव्र्यवहारले गहिरो असर पार्छ । मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर आघात पुग्छ । डिप्रेसन, चिन्ता, आत्मविश्वासको ह्रास, सामाजिक बहिष्कारको डर र आत्महत्याको सोचसम्म पुग्न सक्छ । धेरै महिलाहरू आवाज उठाउन डराउँछन्, आफ्ना समस्या लुकाउँछन् वा सामाजिक सञ्जाल नै छोड्छन् । यसले महिलाको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्छ । विपद् पीडित महिलाका लागि यो दोहोरो पीडा हो— एकतिर प्रियजन गुमाएको शोक, अर्कोतिर अनलाइन अपमान ।
समाधानका लागि बहुआयामिक प्रयास चाहिन्छ । पहिलो, कानुनी पक्ष बलियो बनाउनुपर्छ । साइबर ब्यूरोलाई पर्याप्त स्रोत, प्रविधि र जनशक्ति दिनुपर्छ । उजुरी प्रक्रिया सरल र गोप्य बनाउनुपर्छ । प्लेटफर्महरू (फेसबुक, टिकटक, युट्युब आदि) लाई नेपालभित्रको सामग्रीमा द्रुत प्रतिक्रिया दिन बाध्य बनाउनुपर्छ । दोस्रो, शिक्षा र जागरण । विद्यालय, कलेज र समुदाय स्तरमा डिजिटल साक्षरता र संवेदनशीलताको शिक्षा दिनुपर्छ । पुरुषहरूलाई पनि समावेश गरेर लैङ्गिक संवेदनशीलता तालिम दिनुपर्छ । तेस्रो, परिवार र समाजको भूमिका । परिवारले पीडित महिलालाई दोष नदिई सहयोग गर्नुपर्छ । समाजले अभद्र टिप्पणी गर्नेलाई बहिष्कार गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ ।
सामाजिक सञ्जाल स्वयं नराम्रो होइन । यसले सहयोग, सूचना र एकता पनि फैलाएको छ । भोटेकोशी बाढीमा धेरैले राहत सहयोगको आह्वान गरे, उद्धारका जानकारी सेयर गरे र पीडितलाई ढाडस दिए । तर नराम्रा पक्षले राम्रा पक्षलाई ओझेल पार्नु हुँदैन । प्रयोगकर्ता स्वयं जिम्मेवार बन्नुपर्छ । कमेन्ट गर्नुअघि सोच्नुपर्छ— यो टिप्पणीले कसैको पीडा बढाउँछ कि घटाउँछ ? विपद्को बेला सहानुभूति, सहयोग र सम्मान नै मानवीयताको मापन हो ।
सरकार, प्रहरी, प्लेटफर्म कम्पनी, शिक्षा प्रणाली र नागरिक सबैले मिलेर यो समस्या समाधान गर्नुपर्छ । महिलामाथि अनलाइन दुव्र्यवहारलाई सामान्य घटना मान्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नुपर्छ । महिला सुरक्षित महसुस गर्न सकून्, आवाज उठाउन डराउन नपरोस् र विपद्को बेला पनि मानवीय व्यवहार पाउन् । यसैमा सभ्य समाजको पहिचान निहित छ । जेनजी पुस्ताले सुशासन र जवाफदेहीको माग गरेझैं अब डिजिटल क्षेत्रमा पनि मर्यादा र सम्मानको माग बलियो बनाउनुपर्छ । सामाजिक सञ्जाललाई दुव्र्यवहारको अखडा होइन, सहयोग र सद्भावको मञ्च बनाऔं । जनधारणा साप्ताहिक
