तपाईंले समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी तथा अन्य लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक (Gender and Sexual Minority – GSM) समुदायलाई नेपालको धर्म, संस्कृति र परम्परामाथिको आक्रमणका रूपमा चित्रण गर्नुभएको छ। तर इतिहास, धर्मशास्त्र, पुरातत्व, कला, तन्त्र, दर्शन तथा पूर्वीय सभ्यताको गहिरो अध्ययन गर्ने हो भने वास्तविकता बिल्कुल फरक देखिन्छ।
वास्तवमा तपाईंले “हाम्रो संस्कृति” को रक्षा गर्ने नाममा आफ्नै सभ्यताको विरासतभन्दा बढी पश्चिमबाट आयातित बाइबलीय र विक्टोरियन नैतिकताको दृष्टिकोणलाई दोहोर्याइरहनुभएको देखिन्छ। समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी वा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूप्रतिको घृणा, बहिष्कार र “अप्राकृतिक” भन्ने अवधारणा हाम्रो सभ्यताले होइन, औपनिवेशिक युगले संस्थागत गरेको हो।
समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी वा लैङ्गिक विविधता कुनै पश्चिमी आयात होइन। बरु यस्ता पहिचानहरू हजारौँ वर्षदेखि दक्षिण एशियाली सभ्यता, धर्म र सांस्कृतिक जीवनको हिस्सा रहँदै आएका छन्। संस्कृत, प्राकृत र स्थानीय भाषाहरूमा यस्ता व्यक्तिहरूलाई जनाउने अनेक शब्दहरू पाइन्छन्—किन्नर, नपुंसक, क्लीव, पाण्डक लगायतका। वेद, पुराण, महाभारत, रामायण, कामशास्त्र, नाट्यशास्त्र, आयुर्वेद, बौद्ध त्रिपिटक र जैन आगमहरूमा लैङ्गिक तथा यौनिक विविधताको उल्लेख प्रशस्त छ।
हिन्दू परम्परामा अर्धनारीश्वर केवल धार्मिक प्रतीक होइन; स्त्री र पुरुषको कठोर सीमाभन्दा पर रहेको अस्तित्वको दार्शनिक घोषणा हो। विष्णुको मोहिनी रूप, शिवको गोपेश्वर रूप, महाभारतका शिखण्डी र बृहन्नला, इला, बहुचरा माता, किन्नर, यक्ष र गन्धर्वका आख्यानहरूले मानव पहिचानलाई केवल दुई लिङ्गमा सीमित गर्दैनन्। पूर्वीय सभ्यताले विविधतालाई अस्वीकार होइन, स्वीकार गरेको थियो।
नेपालकै सांस्कृतिक सम्पदातर्फ फर्केर हेरौँ।
इन्द्रचोकको गणेश मन्दिरको मूर्ति ध्यानपूर्वक हेर्नुस्। गणेशको वरिपरि केवल महिला र पुरुषका आकृतिहरू मात्र छैनन्; स्त्री र पुरुषको परम्परागत सीमाभन्दा बाहिरका विभिन्न लैङ्गिक अभिव्यक्ति भएका पात्रहरू पनि कुँदिएका छन्। यसले हाम्रो सभ्यता र कलात्मक परम्पराले मानव अस्तित्वलाई केवल दुई लिङ्गमा सीमित नगरेको संकेत गर्छ। आज हामी जसलाई समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी वा अन्य लैङ्गिक विविधताका रूपमा बुझ्छौँ, त्यस्ता अस्तित्वहरूको सांस्कृतिक स्मृति हाम्रा आफ्नै मन्दिर र मूर्तिहरूमा सुरक्षित छ।
त्यसैले लैङ्गिक तथा यौनिक विविधतालाई “पश्चिमी आयात” भनेर चित्रण गर्नु इतिहासको अज्ञानता मात्र होइन; आफ्नै सभ्यताको स्मृतिमाथिको अन्याय पनि हो।
हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, पाटन र भक्तपुरका मन्दिरहरूका टुँडाल तथा काष्ठकलाहरू पनि हेर्नुस्। त्यहाँ प्रेम, कामना र यौनिकताको विविध अभिव्यक्तिहरू कुँदिएका छन्। केही दृश्यहरूले समलिङ्गी तथा परम्परागत दुई-लिङ्गीय सीमाभन्दा बाहिरका सम्बन्धहरूको सांस्कृतिलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छन्। यदि यस्ता अभिव्यक्तिहरू हाम्रो संस्कृति विरोधी थिए भने तिनलाई मन्दिरका भित्ताहरूमा पवित्र कलाका रूपमा किन स्थान दिइयो?
पूर्वीय सभ्यताले काम लाई धर्म, अर्थ र मोक्षसँगै जीवनका चार पुरुषार्थमध्ये एक मानेको थियो। यौनिकता पाप थिएन; जीवनको स्वाभाविक र वैध अभिव्यक्ति थियो। तर औपनिवेशिक युगमा युरोपबाट आएको विक्टोरियन नैतिकताले यौनिक विविधतालाई अपराध र लज्जासँग जोड्यो। दक्षिण एशियामा समलिङ्गी सम्बन्धलाई अपराध बनाउने अधिकांश कानुनहरू पनि यही औपनिवेशिक मानसिकताका उपज थिए।
विडम्बना के छ भने आज पनि केही मानिसहरू त्यही औपनिवेशिक सोचलाई “सनातन संस्कृति” को नाममा पुनःस्थापित गर्न खोजिरहेका छन्।
बौद्ध धर्मले करुणा, मैत्री र अनात्मको शिक्षा दिन्छ। बुद्धले व्यक्तिको मुक्ति उसको लैङ्गिक पहिचानले निर्धारण हुँदैन भन्नुभएको छ। जैन धर्मले प्रत्येक जीवप्रतिको सम्मान र अहिंसालाई सर्वोच्च मूल्य मान्छ। किराँत लगायतका आदिवासी परम्पराहरूले पनि प्रकृतिको विविधतालाई स्वीकार गर्ने दृष्टिकोण राख्छन्।
वास्तवमा पूर्वीय समाजमा लैङ्गिक विविधता भएका व्यक्तिहरूमाथिको ठूलो दमन पितृसत्ताको विस्तार र औपनिवेशिक प्रभावसँगै बढ्यो। यही पितृसत्तात्मक सोचले महिलामाथि, दलितमाथि, जनजातिमाथि र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकहरूमाथि विभेदलाई वैध ठहर्यायो।
आज जब दलित, महिला, समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी वा अन्य सीमान्तकृत समुदायहरू समान अधिकारको माग गर्छन्, उनीहरूलाई “हाम्रो संस्कृति विरोधी” भन्ने आरोप लगाइन्छ। इतिहासले बारम्बार देखाएको छ—यस्ता आरोपहरू प्रायः समानता र न्यायको विरोध गर्न प्रयोग गरिएका हुन्छन्।
सायद यही कारणले पनि धेरै मानिसहरू हिन्दू र बौद्ध धर्मबाट टाढिँदै गएका छन्। समस्या धर्ममा होइन, धर्मको नाममा बोल्ने केही स्वघोषित संरक्षकहरूको संकीर्ण व्याख्यामा छ।
जब मानिसहरूलाई जातका आधारमा हेपिन्छ, महिलालाई दोस्रो दर्जाको नागरिकसरह व्यवहार गरिन्छ, समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी र अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूलाई अपमानित गरिन्छ, अनि उनीहरूलाई आफ्नै धर्म र संस्कृतिमा स्थान छैन भनिन्छ, तब स्वाभाविक रूपमा उनीहरूले सम्मान र स्वीकार्यता खोज्न अन्यत्र हेर्न थाल्छन्।
विडम्बना के छ भने हिन्दू र बौद्ध परम्पराका मूल शिक्षाहरू करुणा, सहिष्णुता, बहुलवाद र विविधताको सम्मानमा आधारित छन्। तर केही व्यक्तिहरूले आफ्नो पूर्वाग्रहलाई धर्मको नाम दिएर प्रस्तुत गर्दा धर्म आफैँलाई संकुचित, असहिष्णु र बहिष्कारी बनाइदिन्छन्।
धेरै मानिसहरूले धर्म परिवर्तन गर्नुको कारण नयाँ धर्म अनिवार्य रूपमा राम्रो भएकाले होइन; बरु आफ्नै समाज र धार्मिक समुदायभित्र निरन्तर अपमान, बहिष्कार र अस्वीकारको अनुभव गर्नुपरेकाले पनि हो। जब कसैलाई बारम्बार “तिमी कमसल छौ”, “तिमी पापी हौ”, “तिमी हाम्रो संस्कृतिको हिस्सा होइनौ” भनिन्छ, तब ऊ सम्मान खोज्दै अर्को ढोका ढकढक्याउन बाध्य हुन्छ।
त्यसैले हिन्दू वा बौद्ध धर्मका वास्तविक मित्रहरू ती होइनन् जसले मानिसहरूलाई बहिष्कार गर्छन्; बरु ती हुन् जसले धर्मका करुणा, न्याय, मैत्री र सहअस्तित्वका मूल्यहरूलाई जीवित राख्छन्। धर्मलाई मानिसहरूबाट टाढा धकेल्ने होइन, सबैलाई सम्मानपूर्वक समेट्ने माध्यम बनाउनु नै यसको सच्चा संरक्षण हो।
हामी समलिङ्गी, तेस्रोलिङ्गी, अन्तरलिङ्गी तथा अन्य लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसंख्यकहरू पनि यही माटोका सन्तान हौँ। यही सभ्यता, यही संस्कृति र यही इतिहासका उत्तराधिकारी हौँ। हामी हिन्दू, बौद्ध, किराँत, जैन, मुस्लिम, इसाई वा अन्य कुनै पनि आस्थाका अनुयायी हुन सक्छौँ। कसैले पनि हामीलाई “तिमीहरू हिन्दू होइनौ”, “तिमीहरू बौद्ध होइनौ” वा “तिमीहरू नेपाली संस्कृति बाहिरका हौ” भनेर हाम्रो सांस्कृतिक नागरिकता खोस्न सक्दैन।
नेपालको संविधान र सर्वोच्च अदालतले गरेको काम कुनै धर्ममाथिको आक्रमण होइन; नागरिकको समानता, स्वतन्त्रता र गरिमाको संरक्षण हो। समान अधिकार दिनुले कसैको अधिकार खोसिँदैन। तर कसैलाई अधिकारबाट वञ्चित गर्नु भने अवश्य अन्याय हो।
त्यसैले प्रश्न यो होइन कि समलिङ्गी वा तेस्रोलिङ्गी व्यक्तिहरू नेपाली संस्कृति भित्र पर्छन् कि पर्दैनन्। प्रश्न यो हो कि हामी आफ्नो सभ्यताको समावेशी, बहुलवादी र करुणामय विरासतलाई सम्झन्छौँ कि औपनिवेशिक युगले छोडेको पूर्वाग्रहलाई “धर्म” र “संस्कृति” को नाममा अझै बोकेर हिँडिरहन्छौँ।
धर्मलाई बहिष्कारको हतियार होइन, करुणा, सहअस्तित्व र न्यायको आधार बनाऔँ। यही पूर्वीय सभ्यताको आत्मा हो। यही नेपालियताको सार पनि हो।
