प्रिया मिश्र “मन्नु”
उच्च शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको बौद्धिक, आर्थिक तथा सामाजिक विकासको महत्वपूर्ण आधार हो। विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसहरूबाट उत्पादित दक्ष जनशक्तिले देशको समग्र विकासमा योगदान पुर्याउँछ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा उच्च शिक्षामा विद्यार्थी ड्रपआउट (पढाइ बीचमै छोड्ने) को समस्या गम्भीर बन्दै गएको छ। विभिन्न विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूमा भर्ना भएका धेरै विद्यार्थीहरूले आफ्नो अध्ययन पूरा गर्न नसकी बीचमै छोड्ने गरेका छन्। यो समस्या केवल व्यक्तिगत असफलताको विषय मात्र नभई शिक्षा प्रणाली, परिवार, समाज तथा राष्ट्रकै लागि चिन्ताको विषय हो।
विद्यार्थीले अध्ययन अधुरै छोड्नुका पछाडि आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक, मनोवैज्ञानिक तथा संस्थागत लगायतका विभिन्न कारणहरू जिम्मेवार हुन्छन्। यी कारणहरूको पहिचान र समाधानबिना उच्च शिक्षाको गुणस्तर तथा पहुँचमा सुधार ल्याउन कठिन हुन्छ।
विद्यार्थी ड्रपआउटका प्रमुख कारणहरू
१. आर्थिक समस्या
उच्च शिक्षामा विद्यार्थी ड्रपआउटको सबैभन्दा प्रमुख कारण आर्थिक अभाव हो। धेरै विद्यार्थीहरू निम्न तथा मध्यम आय भएका परिवारबाट आएका हुन्छन्। कलेज शुल्क, परीक्षा शुल्क, पुस्तक, यातायात तथा आवास खर्च धान्न नसक्दा उनीहरू पढाइ छोड्न बाध्य हुन्छन्।
विशेषगरी निजी कलेजहरूमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरू आर्थिक दबाबका कारण निरन्तर अध्ययन गर्न असमर्थ हुन्छन्। कतिपय विद्यार्थीहरू पढाइसँगै रोजगारी गर्न बाध्य हुन्छन्, जसका कारण अध्ययनमा पर्याप्त समय दिन नसकी अन्ततः पढाइ छोड्ने अवस्थामा पुग्छन्।
२. वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनप्रतिको आकर्षण
नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूमा वैदेशिक रोजगार तथा विदेश अध्ययनप्रतिको आकर्षण अत्यधिक बढेको छ। धेरै विद्यार्थीहरू उच्च शिक्षा पूरा गर्नुभन्दा विदेश गएर कमाउने वा त्यहीँ अध्ययन गर्ने विकल्प रोजिरहेका छन्।
देशभित्रको शिक्षाले रोजगारीको सुनिश्चितता नदिने धारणा तथा विदेशमा राम्रो अवसर प्राप्त हुने विश्वासले पनि विद्यार्थीहरूलाई अध्ययन बीचमै छोड्न प्रेरित गरिरहेको छ।
३. शैक्षिक वातावरण र गुणस्तरसम्बन्धी समस्या
कुनै पनि शैक्षिक संस्थाको वातावरण विद्यार्थीको निरन्तरताका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षकको अभाव, नियमित कक्षा सञ्चालन नहुनु, पुरानो पाठ्यक्रम, व्यावहारिक शिक्षाको कमी तथा कमजोर शैक्षिक व्यवस्थापनले विद्यार्थीको रुचि घटाउन सक्छ।
जब विद्यार्थीले आफूले पढिरहेको विषय आफ्नो भविष्यसँग सम्बन्धित छैन वा त्यसबाट अपेक्षित सीप प्राप्त भइरहेको छैन भन्ने महसुस गर्छन्, तब उनीहरूमा अध्ययनप्रति निराशा उत्पन्न हुन्छ र ड्रपआउट हुने सम्भावना बढ्छ।
४. मानसिक स्वास्थ्य तथा मनोवैज्ञानिक दबाब
आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा विद्यार्थीहरू विभिन्न प्रकारका मानसिक तनावबाट गुज्रिरहेका छन्। परीक्षा दबाब, भविष्यप्रतिको चिन्ता, पारिवारिक अपेक्षा, सामाजिक तुलना तथा आत्मविश्वासको कमीले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ।
अवसाद, चिन्ता, एक्लोपन तथा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको समयमै समाधान नहुँदा विद्यार्थीहरू अध्ययनलाई निरन्तरता दिन नसक्ने अवस्थामा पुग्छन्। मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी परामर्श सेवाको अभाव पनि यस समस्यालाई थप जटिल बनाउने कारक हो।
५. विषय छनोटमा असन्तुष्टि
धेरै विद्यार्थीहरूले आफ्नो रुचि र क्षमता अनुसार विषय छनोट नगरी परिवार, साथीभाइ वा समाजको दबाबमा विषय रोज्ने गर्छन्। केही समयपछि उक्त विषयप्रति रुचि नजाग्दा उनीहरू निराश हुन्छन्।
उदाहरणका लागि, अभिभावकको इच्छाअनुसार कुनै विद्यार्थीले विज्ञान वा व्यवस्थापन संकाय रोजे पनि उसको वास्तविक रुचि अन्य क्षेत्रमा हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अध्ययन बोझिलो लाग्न थाल्छ र ड्रपआउटको सम्भावना बढ्छ।
६. पारिवारिक तथा सामाजिक कारण
पारिवारिक जिम्मेवारी, विवाह, स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक कलह तथा सामाजिक दबाबले पनि विद्यार्थीको अध्ययनमा असर पुर्याउँछ। विशेषगरी महिला विद्यार्थीहरू विवाह, घरायसी जिम्मेवारी तथा सामाजिक परम्पराका कारण उच्च शिक्षा पूरा गर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्ने गरेका छन्।
कतिपय अवस्थामा परिवारबाट आवश्यक सहयोग र प्रोत्साहन नपाउँदा पनि विद्यार्थीहरू अध्ययन छोड्न बाध्य हुन्छन्।
७. रोजगारीको आकर्षण
केही विद्यार्थीहरू अध्ययनकै क्रममा रोजगार अवसर प्राप्त गरेपछि पढाइभन्दा आम्दानीलाई प्राथमिकता दिन्छन्। तत्काल आर्थिक लाभ देखिने भएकाले उनीहरूले दीर्घकालीन शैक्षिक उपलब्धिभन्दा छोटो अवधिको आम्दानीलाई रोज्ने गर्छन्।
यद्यपि यसले भविष्यमा उनीहरूको पेशागत विकासमा सीमितता ल्याउन सक्छ, तर तत्कालीन आर्थिक आवश्यकता पूरा गर्नका लागि उनीहरूले अध्ययन त्याग्ने निर्णय लिन्छन्।
विद्यार्थी ड्रपआउटका प्रभावहरू
उच्च शिक्षामा ड्रपआउट बढ्नुका असरहरू व्यक्तिगत, सामाजिक तथा राष्ट्रिय स्तरमा देखिन्छन्।
व्यक्तिगत रूपमा हेर्दा विद्यार्थीको शैक्षिक तथा व्यावसायिक विकासमा अवरोध उत्पन्न हुन्छ। अधुरो शिक्षाका कारण राम्रो रोजगारी प्राप्त गर्ने सम्भावना कम हुन सक्छ।
सामाजिक रूपमा शिक्षित जनशक्तिको अभाव सिर्जना हुन्छ। शिक्षाको स्तर कमजोर हुँदा सामाजिक चेतना, नवप्रवर्तन तथा उत्पादकत्वमा समेत असर पर्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
राष्ट्रिय स्तरमा हेर्दा मानव संसाधन विकासमा लगानी गरिएको स्रोतको उचित प्रतिफल प्राप्त हुँदैन। दक्ष जनशक्तिको कमीले देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
समाधानका सम्भावनाहरू
१. आर्थिक सहायता र छात्रवृत्ति विस्तार
आर्थिक समस्याका कारण अध्ययन छोड्नुपर्ने अवस्थालाई रोक्न छात्रवृत्ति, सहुलियतपूर्ण शैक्षिक ऋण तथा आर्थिक सहायता कार्यक्रम विस्तार गर्न आवश्यक छ। विशेषगरी विपन्न तथा पिछडिएका समुदायका विद्यार्थीहरूलाई लक्षित कार्यक्रम प्रभावकारी हुन सक्छन्।
२. गुणस्तरीय शिक्षाको सुनिश्चितता
विश्वविद्यालय तथा क्याम्पसहरूले आधुनिक, व्यवहारिक तथा रोजगारमुखी शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ। नियमित कक्षा सञ्चालन, दक्ष शिक्षक, अनुसन्धानमुखी वातावरण तथा प्रविधिमैत्री शिक्षाले विद्यार्थीको आकर्षण बढाउन सक्छ।
३. करियर परामर्श सेवा
विद्यार्थीहरूलाई सही विषय छनोट तथा भविष्यको करियरबारे मार्गदर्शन प्रदान गर्न परामर्श केन्द्र स्थापना गर्न आवश्यक छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार निर्णय गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
४. मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान
शैक्षिक संस्थाहरूमा मनोवैज्ञानिक परामर्श सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ। तनाव व्यवस्थापन, आत्मविश्वास विकास तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ।
५. रोजगारी र शिक्षाबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउने
शिक्षा पूरा गरेपछि राम्रो रोजगारीको सम्भावना देखाउन सकिए विद्यार्थीहरूको अध्ययनप्रतिको प्रतिबद्धता बढ्न सक्छ। उद्योग, व्यवसाय तथा विश्वविद्यालयबीच सहकार्य गरी इन्टर्नशिप तथा रोजगार अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ।
६. परिवार र समुदायको भूमिका
अभिभावक तथा समुदायले विद्यार्थीलाई निरन्तर प्रोत्साहन र सहयोग प्रदान गर्नुपर्छ। शिक्षाको महत्वबारे सचेतना फैलाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
उच्च शिक्षामा विद्यार्थी ड्रपआउटको समस्या बहुआयामिक र जटिल छ। यसको समाधान केवल विद्यार्थीको प्रयासबाट मात्र सम्भव छैन। सरकार, विश्वविद्यालय, शैक्षिक संस्था, परिवार तथा समाज सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ। आर्थिक कठिनाइ, कमजोर शैक्षिक वातावरण, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, विषय छनोटमा असन्तुष्टि तथा वैदेशिक आकर्षणजस्ता कारणहरूलाई समयमै सम्बोधन गर्न सके विद्यार्थी ड्रपआउट दर उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।
उच्च शिक्षा राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्ने आधार भएकाले प्रत्येक विद्यार्थीलाई अध्ययन पूरा गर्ने अवसर उपलब्ध गराउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। विद्यार्थीहरूलाई शिक्षामा टिकाइ राख्न सकिए मात्र सक्षम, दक्ष र प्रतिस्पर्धी जनशक्ति निर्माण गरी समृद्ध राष्ट्रको सपना साकार पार्न सकिन्छ।
