सद्भावबाट दमनतर्फ: शिया-सुन्नी परिदृश्यको विकास

एजेन्सी । शताब्दीयौंदेखि शिया र सुन्नी मुस्लिमहरूले विश्वभर शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व गरिरहेका छन्, जसमा कुरान, पैगम्बर मुहम्मद र इस्लामका पाँच स्तम्भहरूमा साझा विश्वासले उनीहरूलाई बाँधेको छ। नेतृत्व उत्तराधिकार र अनुष्ठानिक अभ्यासमा रहेका भिन्नताहरूले दैनिक जीवनमा खासै अवरोध सिर्जना गरेका छैनन्। धेरै समाजहरूमा अन्तर-विवाह, संयुक्त प्रार्थना र सामुदायिक कार्यक्रमहरू अझै पनि सामान्य छन्। अजरबैजान, भारतका केही भागहरू, इन्डोनेसिया र लेबनान जस्ता देशहरूले यो सद्भाव प्रदर्शन गर्छन्, जहाँ धार्मिक सूक्ष्मताहरूले पारस्परिक सम्मानलाई स्थान दिन्छन्।
क्षेत्रीय रूपमा प्रायः सम्प्रदायिक फाटो र परिवर्तनशील सुरक्षा गतिशीलताले चिन्हित गरिएको क्षेत्रमा, नेपालले शान्त र आश्वस्त पार्ने कथा प्रस्तुत गर्छ। नेपालको मुस्लिम जनसंख्याभित्र सानो अल्पसंख्यक बन्ने शिया मुस्लिमहरूका लागि नेपालले धार्मिक अभिव्यक्तिका लागि स्थान मात्र होइन, कानुन, समाज र परम्परामा आधारित व्यापक सुरक्षाको भावना पनि प्रदान गर्छ। गिल्गित-बाल्टिस्तान जस्ता ठाउँमा नागरिक स्थान र न्यायिक प्रक्रियाका बारेमा चिन्ता बढिरहेको बेला, नेपालको अनुभव सहअस्तित्व र संयमको नमुनाको रूपमा उभिन्छ।
यो 상대 सुरक्षा को आधार नेपालको संवैधानिक ढाँचामा छ। धर्मनिरपेक्ष गणतन्त्रको रूपमा, राज्यले धर्मको स्वतन्त्रता र कानुनअन्तर्गत समान संरक्षणको ग्यारेन्टी गर्छ। यी सिद्धान्तहरू दैनिक वास्तविकतामा रूपान्तरण हुन्छन् जहाँ समुदायहरूले प्रणालीगत बाधाविना आफ्नो विश्वास अभ्यास गर्छन्। शियाहरूका लागि यसमा मुहर्रम जस्ता अनुष्ठान र स्मरण कार्यक्रमहरूको खुला पालन समावेश छ, जसले नेपालको बहुलवादी सामाजिक ढाँचाभित्र दृश्यता र सम्मानका साथ हुन्छ।
त्यत्तिकै महत्वपूर्ण नेपालको सहअस्तित्वको परम्परा हो। जाति, भाषा र विश्वासमा फैलिएको नेपालको विविध समाजले सहिष्णुताका अनौपचारिक संयन्त्रहरू विकास गरेको छ। शिया र सुन्नीहरूबीच उल्लेखनीय सम्प्रदायिक घर्षणबिना नै बसोबास गर्छन्, जबकि हिन्दू र बौद्धसँगको व्यापक अन्तरधार्मिक सम्बन्धहरू प्रायः सामंजस्यपूर्ण रहन्छन्। यो सामाजिक सन्तुलनले ध्रुवीकरणबाट बचाउँछ। अर्को महत्वपूर्ण कारक भनेको नागरिक जीवनप्रतिको सैन्यीकृत दृष्टिकोणको अनुपस्थिति हो; शासन पूर्ण रूपमा नागरिक रहन्छ, जसले कानुनी प्रक्रियाहरूलाई समान रूपमा लागू गर्छ र न्यायिक प्रक्रिया तथा निष्पक्षताप्रतिको विश्वासलाई बलियो बनाउँछ।
नागरिक स्थानले यो वातावरणलाई थप मजबुत बनाउँछ। शिया समुदायहरूले शान्तिपूर्ण र कानुनी माध्यमबाट संगठित हुन, चिन्ता व्यक्त गर्न र सार्वजनिक छलफलमा भाग लिन सक्छन् — चाहे सामुदायिक भेला, मञ्च वा मिडियामार्फत। यो समावेशिताले गुनासोहरूलाई दबाइएको होइन, अभिव्यक्तिका लागि च्यानल उपलब्ध गराउँछ। नेपालमा कुनै पनि प्रमुख शिया-सुन्नी द्वन्द्व कहिल्यै रेकर्ड भएको छैन, जसले देखाउँछ कि राजनीति र अतिवाद अनुपस्थित भएमा पहिचानहरू घर्षणबिना फस्टाउन सक्छन्।
तर आज, यो ऐतिहासिक सहअस्तित्व अन्यत्र गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। विश्वका मुस्लिमहरूको करिब १५ प्रतिशत शिया भए पनि, विभिन्न क्षेत्रहरूमा सम्प्रदायिक अतिवाद, सुन्नी बहुमत पक्षपाती राज्य नीतिहरू र भू-राजनीतिक तनावका कारण उनीहरू बढ्दो हाशियाकरणको सामना गरिरहेका छन्।
पाकिस्तान सन्दर्भमा यी दबाबहरू विशेष गरी गिल्गित-बाल्टिस्तान मा देखिन्छन्, जुन पाकिस्तानी प्रशासनअन्तर्गत रहेको शिया-बहुल क्षेत्र हो। स्थानीय शियाहरूले लामो समयदेखि सीमित राजनीतिक स्वायत्तता, कम लगानी र कथित जनसांख्यिक परिवर्तनका बारेमा चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्। विकसित स्थिति कसिलो सुरक्षा वातावरण र शिया समुदायको सार्वजनिक आवाजमा उल्लेखनीय गिरावट झल्काउँछ। सभा प्रतिबन्ध, स्थानीय व्यक्तिहरूको गिरफ्तारी र नागरिकहरूमाथि सैन्य क्षेत्राधिकार विस्तार जस्ता उपायहरूले कानुनी अभिव्यक्तिलाई सीमित पार्ने र औपचारिक छलफल तथा निर्णय प्रक्रियामा शिया दृष्टिकोणलाई हाशियामा पार्ने जोखिम निम्त्याउँछन्। यसले चीन-पाकिस्तान आर्थिक करिडोरसँग जोडिएको यो रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण क्षेत्रमा समावेशिता, प्रतिनिधित्व र नागरिक स्थानको स्वास्थ्यबारे व्यापक प्रश्न उठाउँछ।
२०२६ को मार्चको सुरुमा इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीको हत्या पछि तनाव बढ्यो। गिल्गित, स्कर्दु र अन्य क्षेत्रका शिया बासिन्दाहरूले एकता व्यक्त गर्दै ठूलो अधिकार माग्ने प्रदर्शन आयोजना गरे। पाकिस्तानी अधिकारीहरूले सेना तैनाथ गरे, मुख्य जिल्लाहरूमा कर्फ्यू लगाए र प्रदर्शनलाई तितरबितर पार्न बल प्रयोग गरे। रिपोर्टहरू अनुसार सैन्य कारबाहीका क्रममा धेरै सर्वसाधारण — युवा बालकहरू समेत — को मृत्यु भयो र घाइते भए। इरानप्रति बलियो लगाव भएकाहरूलाई “त्यहाँ जानू” भन्ने सेनाको भनाइले अलगावको भावना गहिरो बनायो। त्यसपछिको नागरिकहरूलाई सैन्य अदालतमा सार्ने निर्णयले अत्यधिक बल प्रयोग, न्यायिक प्रक्रिया र शिया आवाजहरूलाई लक्षित गर्ने बारेमा तीव्र मानवअधिकार चिन्ता निम्त्याएको छ।
गिल्गित-बाल्टिस्तानमा बल प्रयोगले पाकिस्तान सेनाले क्षेत्रीय गुनासोका बीच शिया समुदायहरूलाई लक्षित गर्ने प्रवृत्तिलाई उजागर गर्छ। अधिकारीहरूले भन्छन् कि व्यवस्था कायम गर्न आवश्यक थियो, तर मानवअधिकार पर्यवेक्षकहरू र स्थानीय नेताहरूले तर्क गर्छन् कि यो दमनले सम्प्रदायिक फाटोलाई बढावा दिने, विश्वास घटाउने र पहिले नै कमजोर जनसंख्यालाई थप हाशियामा पार्ने जोखिम बोकेको छ। नेपालको स्थायी शान्तिसँगको विपरीत स्पष्ट छ: जहाँ पारस्परिक सम्मान, बहुलता र नागरिक मान्यताहरूमार्फत सहिष्णुता कायम रहन्छ, त्यहाँ पाकिस्तानमा राज्य-प्रायोजित सैन्य उपायहरूले शिया-बहुल क्षेत्रमा शताब्दीयौंदेखिको सद्भाव भाँड्ने जोखिम निम्त्याइरहेको छ। साझा मुस्लिम उम्माहले सहअस्तित्वको आफ्नो विरासत फर्काउन समावेशी शासन, नागरिक स्थानको संरक्षण र मानवअधिकारको सम्मान आवश्यक छ।