–निमकान्त पाण्डे
विज्ञानले समाजलाई साँघुरो बनाइदिएको छ । सामाजिक सञ्जाल विज्ञानकै विकासको उत्कृष्ट र समाजले अपनाएको अत्यन्तै लोकप्रिय पाटो हो, कि यसलाई अपनाऊ कि समाप्त होऊ ! आजको समाज र समयले दिएको सन्देश यही हो । विश्वभर नै अहिले सामाजिक सञ्जाल असहमति प्रकट जबर्जस्त थलो बनेको छ । यसमा शासकीय बेथितिदेखि सामाजिक समस्याहरुमा तत्काल प्रतिक्रिया दिन सहज बनेको छ । पहिले पहुँचवाला वर्गले मात्र आफ्नो आवाज राख्ने र सुनाउने अवस्था थियो । सामाजिक सञ्जालले ती सबै मानकहरु भत्काएको छ । अब चाहे स्वदेश वा विदेशका विषय हुन्, सर्वसाधारणले सहजै आफ्नो आवाज सामाजिक सञ्जालमार्फत सुनाउन पाएका छन् । खुलेर असहमति प्रकट गर्न पाएका छन् ।
नेपालमा सामाजिक सञ्जालमा सर्वसाधारणको उपस्थिति उल्लेखनीय छ । त्यसैले धेरैजसो विषयमा सर्वसाधारण सामाजिक सञ्चालमा पक्षविपक्षमा धारणा राखिरहेका पाइन्छ । यसले शासकीय वर्गलाई गलत कदम चाल्नबाट रोकेका उदाहरण पनि थुप्रै छन् । सामाजिक सञ्जालमा राखिएको आवाजकै कारण विभिन्न व्यक्तिहरुले न्याय पाएका छन् । सामाजिक सञ्जाललाई सही ढंगले उपयोग गर्न नसक्दा केही आलोचित पनि भएका छन् । त्यसैले अहिलेको समयमा सामाजिक सञ्जालको महत्व झनै बढेर गएको छ ।
पछिल्लो समय एउटा विषय सर्वाधिक चर्चामा रह्यो, कान्तिपुर मिडिया ग्रुपका अध्यक्ष कैलाश सिरोहिया पक्राउ । नागरिकता किर्तेको विषयमा अनुसन्धानका लागि धनुषा जिल्ला अदालतबाट पक्राउ पुर्जी जारी भएपछि उनी पक्राउ परेका थिए । तर, मिडिया उद्यम सिरोहिया समाचार लेखिएको विषयका कारण राज्यको निशानामा परेको र उनको गिरफ्तारी प्रेस स्वतन्त्रताको खिलाफ रहेको एक पक्षको भनाइ रह्यो । नेतादेखि पत्रकार, कलाकार, सामाजिक अभियन्तालगायतले सिरोहियाको पक्षमा धारणा राखे । तर, सामाजिक सञ्जाल भने यसको ठीक विपक्षमा देखिन्छ । नागरिकतासम्बन्धी विवादमा परेका सिरोहियाको पक्राउलाई पत्रकारिता क्षेत्रसँग जोड्न नहुने भनी धेरैले सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया दिँदै आएका छन् । त्यति मात्र नभई सिरोहिया पक्राउको विरोध गर्नेमाथि पनि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता खनिएका छन् ।
यसैको एक उदाहरण हो, लोकप्रिय कलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठ र हरिवंश आचार्य (मह जोड) को माफीको विषय । सिरोहिया पक्राउको प्रकरणमा दिएको अभिव्यक्तिको चौतर्फी आलोचना भएपछि मह जोडीले अहिले माफी मागेका छन् । हाल कार्यक्रमका लागि अस्ट्रेलियामा रहेका मह जोडीले एक भिडियो सार्वजनिक गर्दै अदालतमा विचाराधीन विषयमा बोल्नु आफूहरूको गल्ती भएको जनाएका हुन् । मह जोडीले अध्यक्ष सिरोहियालाई पक्राउ गर्नु सरकारको गल्ती भएको अभिव्यक्ति दिएका थिए, जसका कारण सामाजिक सञ्जालमा उनीहरुको चर्को आलोचना भएको थियो । यस्तै, अस्ट्रेलियामा मह जोडी सहभागी हुन लागेको कार्यक्रम पनि प्रभावित हुने जोखिम बढेको थियो ।
मदनकृष्णले भनेका छन्, ‘अस्ति नै हामी एउटा क्याफेमा बसेर अस्ट्रेलिया आउने विषयमा छलफल गरिरहेका थियौँ, त्यही बेला त्योभन्दा गम्भीर रूपमा अर्को अदालतमा विचाराधीन विषयमा पत्रकार साथीहरू बसेर कुराकानी गरिरहनुभएको रहेछ । एउटा मुडमा बसिरहेको बेला अपर्झट टीभीमा बोल्ने प्रस्ताव आयो । हामी अक्मकियौँ के बोल्ने कसो बोल्ने भनेर । अपर्झट बोल्दा केही त्रुटि हुन गएको महसुस हामीले गरेका छौं ।’ हरिवंशले पनि अदालतमा विचाराधीन भइरहेको मुद्दाको विषयमा आफूहरुले नबोलेको भए हुने जनाएका छन् । ‘यो हामीबाट त्रुटि भयो, भूल भयो, त्यसको लागि तपाईंहरूले आफ्नै मान्छे सम्झेर, यत्रो वर्ष आफ्नै मान्छे सम्झेर माया गरिदिनुभयो, यो पल्ट पनि तपाईंहरूले सबै कुरा बिर्सिएर माफ गरिदिन अनुरोध गर्दछु ।’
यस्ता घटनाले सामाजिक सञ्जालको शक्तिलाई उजागर गरेको छ । महजोडीको अभिव्यक्तिप्रति सामाजिक सञ्जालमै आएको एउटा प्रतिनिधि प्रतिक्रियालाई हेरौं । सुरेश आचार्यको प्रतिक्रिया छ, तपाईंहरूले कैलाश सिरोहियाका बारेमा जुन प्रतिकृया दिनुभयो, त्यो अक्षम्य गल्ती भयो ! सायद, यही कारणले अस्ट्रेलियामा हुन लागेको तपाईहरूको कार्यक्रम नेपाली डायस्पोराले बहिस्कार र विरोध गर्ने भएपछि रद्द भयो भन्ने सुनेको छु । विश्वव्यापी रूपमा तपाईहरू विरूद्ध नेपालीहरू असन्तुष्ट भएको बुझेर अहिले माफी माग्नु भएछ, ठीकै गर्नु भयो, तर त्यो अब धेरै ढिलो भयो ! मूल कुरा, कैलाशजीलाई नेपाली आम नागरिकले बुझेको र तपाईहरूले जीवनभरी बुझेको फरक प¥यो नि ! जनताको मन भाँचेपछि…जीवनभरि राष्ट्रका लागि गरेको योगदान एकै पटकमा शून्यमा परिणत हुन्छ भन्ने नेपालकै इतिहासमा पनि भेटिन्छ । कलाको क्षेत्रबाट राष्ट्र निर्माणमा तपाईंहरूको योगदान के रहेछ भन्ने कुरा सिरोहियाबारे जनताको बुझाईसँग जोडेर हेरिने अवस्था आयो । तपाईहरूको प्रतिकृयालाई जनता जनार्दनले यसरी नै बुझे !
लोकप्रिय महजोडीलाई सामाजिक सञ्जालले आफ्नो कब्जाबाट भाग्न दिएन, संयमित बनेर गल्ती स्वीकार गर्न महजोडीलाई बाध्यता नै भयो, तर हाम्रा नेताहरु सामाजिक सञ्जाललाई नै प्रतिबन्ध लगाएर विज्ञानको विकासलाई जनतासम्म पुग्नबाट बाधक बन्ने दुस्साहस गरिरहेका छन् । यसले दीर्घकालीन रुपमा उनीहरु राजनीतिक भविष्यमाथि जोखिम बढाएको सहजै आकलन गर्न सकिन्छ । जनधारणा साप्ताहकबाट
