नेपालको सूचना तथा सञ्चार प्रविधि क्षेत्रको सर्वोच्च छाता संगठन, कम्युटर एसोसिएसन नेपाल (क्यान महासंघ) एक नयाँ र महत्त्वपूर्ण मोडमा प्रवेश गरेको छ। महासंघको इतिहासमै पहिलो महिला अध्यक्ष बनेर कीर्तिमान राख्नुभएकी सुनैना घिमिरे पाण्डेले व्यक्तिगत कारण देखाउँदै आफ्नो पदबाट राजीनामा दिनुभएको छ। उहाँको बहिर्गमन पश्चात् वरिष्ठ उपाध्यक्ष एवं नेपालका स्थापित साइबर सुरक्षा अभियन्ता चिरञ्जीवी अधिकारीले बाँकी कार्यकालका लागि आधिकारिक रूपमा कार्यवाहक अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभएको छ।
यो उच्च-स्तरीय नेतृत्व परिवर्तन नेपालको तीव्र गतिमा विकास भइरहेको डिजिटल इकोसिस्टमका लागि निकै महत्त्वपूर्ण समयमा भएको छ। यतिबेला नेपालले एकातिर अटोमेसन (स्वचालन) र डिजिटल रुपान्तरणको ठूलो अवसरलाई आत्मसाथ गरिरहेको छ भने अर्कोतिर क्लाउड सेक्युरिटी र भल्नराबिलिटी (सुरक्षा संवेदनशीलता) जस्ता चुनौतीको सामना गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रिय डिजिटल नीति र धरातलीय कार्यान्वयनबीचको ठूलो खाडललाई पुर्न प्राविधिक क्षेत्रले अधिकारीको परिपक्व नेतृत्वप्रति ठूलो भरोसा राखेको छ।
दुई दशकको विरासत: चिरञ्जीवी अधिकारीको संस्थागत यात्रा
महासंघको नेतृत्वमा अधिकारीको आगमन रातारात भएको होइन; यो क्यान महासंघको सांगठनिक संरचनामा उहाँले पुर्याउनुभएको २१ वर्षभन्दा लामो निरन्तर सेवाको परिणाम हो। नेपाली प्रविधि उद्योगका आन्तरिक र संरचनागत समस्याहरूलाई उहाँले नजिकबाट बुझ्नुभएको छ, किनभने उहाँले स्थानीय, प्रादेशिक र राष्ट्रिय समितिहरूमा लगभग हरेक महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी कुशलतापूर्वक निभाइ सक्नु भएको छ:
कार्यवाहक अध्यक्ष तथा वरिष्ठ उपाध्यक्ष / आइसिटी नीति संयोजक: महासंघको राष्ट्रिय कार्यकारी निर्णयहरूको नेतृत्व गर्दै सरकारी मन्त्रालयहरूसँग रणनीतिक नीतिगत संवादको सहजीकरण।
उपाध्यक्ष: प्रादेशिक पूर्वाधार विकासको समन्वय र सार्वजनिक-निजी प्राविधिक साझेदारीको प्रवर्द्धन।
महासचिव: राष्ट्रिय सांगठनिक सञ्चालन, कर्पोरेट सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय प्राविधिक प्रतिनिधिमण्डलको व्यवस्थापन।
सचिव: केन्द्रीय निर्देशनहरू अनुरूप क्षेत्रीय कार्यहरूको व्यवस्थापन।
केन्द्रीय कार्यसमिति सदस्य: उच्च-स्तरीय नीतिगत मतदान र उद्योगको हितमा रणनीतिक हस्तक्षेप।
‘युथ इन आइसिटी’ समितिको संस्थापक संयोजक: युवा नेपाली नवप्रवर्तक र इन्जिनियरिङका विद्यार्थीहरूलाई मूलधारको प्रविधि अर्थतन्त्रमा भित्र्याउने पहिलो संस्थागत माध्यमको निर्माण।
क्यान महासंघ चितवन शाखाको संस्थापक कोषाध्यक्ष: स्थानीय जिल्ला स्तरमा महासंघको आर्थिक र प्रशासनिक रूपरेखाको स्थापना।
संरचनागत प्राविधिक नीतिको वकालत: राष्ट्रिय खाका (National Blueprint)
नेपालको प्रविधि क्षेत्र लामो समयदेखि पुराना कानुनी संरचनाका कारण खुम्चिनु परेको छ। उदाहरणका लागि, विद्युतीय कारोबार ऐन (२०६३) आधुनिक क्लाउड कम्प्युटिङ, एआई (AI) आर्किटेक्चर वा जटिल बैंकिङ एपीआई (API) हरूको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि बनेको थियो। अधिकारीको सक्रिय नेतृत्वमा क्यान महासंघले नेपाल सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंकलाई देशको कानुनी परिदृश्य परिमार्जन गर्न धेरै महत्त्वपूर्ण सिफारिसहरू बुझाइसकेको छ।
१. आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र ई-गभर्नन्स ब्लुप्रिन्ट
अधिकारीले राष्ट्रिय एआई नीति सिफारिस तयार पार्न प्रमुख भूमिका खेल्नुभएको छ, जसमा एथिकल स्यान्डबक्स (Ethical Sandboxes), स्थानीय भाषा प्रशोधन मोडेल (Local Language Models), र सुरक्षित डाटा होस्टिङ पाइपलाइनको निर्माणमा जोड दिइएको छ। यसका साथै, उहाँको ई-गभर्नन्स ब्लुप्रिन्ट सिफारिसले सरकारी निकायहरूबीच एपीआई (API) एकीकरण गरी प्रशासनिक कागजी झन्झट मुक्त गर्न र राहदानीदेखि मालपोतसम्मका नागरिक सेवाहरूलाई डिजिटल बनाउन मार्गदर्शन गर्दछ।
२. मौद्रिक तथा बैंकिङ सुरक्षा प्रणाली
नेपालका ग्रामीण क्षेत्रसम्म डिजिटल वित्तीय सेवा विस्तार भएसँगै बैंकिङ नेटवर्कहरू सीमापार साइबर खतराको निशानामा परिरहेका छन्। अधिकारीले नेपाल राष्ट्र बैंक साइबर सुरक्षा रोडम्याप सिफारिसको नेतृत्व गर्नुभयो। यो ढाँचाले क, ख र ग वर्गका सबै बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा अनिवार्य मल्टि-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन (MFA), जिरो-ट्रस्ट नेटवर्क बेसलाइन र रियल-टाइम थ्रेट-हन्टिङ (Threat-hunting) प्रोटोकल लागू गर्न जोड दिन्छ।
३. डाटा सार्वभौमिकता र डट एनपी (.np) नीति सुधार
नेपालको डिजिटल भूभागको आधुनिकीकरण अधिकारीको नीतिगत एजेन्डाको मुख्य प्राथमिकता हो। उहाँले .np डोमेन नीतिको पूर्ण परिमार्जनका लागि निरन्तर आवाज उठाउँदै आउनुभएको छ, जसले गर्दा डोमेन दर्ता प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा स्वचालित, पारदर्शी र सुरक्षित बनाउन सकियोस्।
यसबाहेक, उहाँले डाटा सेन्टर र क्लाउड नेटवर्कहरूको राष्ट्रिय अवस्थाबारे गम्भीर चासो व्यक्त गर्दै आउनुभएको छ:
“डाटा सेन्टर र क्लाउड सेवाहरू नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्रका मेरुदण्ड हुन्। यदि हाम्रा राज्यका महत्त्वपूर्ण डाटाबेस र नागरिकका विवरणहरू स्थानीय डाटा सार्वभौमिकता (Data Sovereignty) को सुरक्षा बिना पूर्ण रूपमा विदेशी सर्भरमा रहने हो भने हामी सार्वभौम डिजिटल राष्ट्र निर्माण गर्न सक्दैनौँ।” — चिरञ्जीवी अधिकारी
सूचना प्रविधि उद्योगका मुख्य चुनौतीहरूको सम्बोधन
नेपालको स्थानीय प्रविधि इकोसिस्टमले सार्वजनिक खरिद प्रक्रियाको जटिलतादेखि पुँजीको अभावसम्मका थुप्रै चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। कार्यवाहक अध्यक्षको रूपमा अधिकारीले नेपाली उद्यमी र प्रविधिकर्मीहरूको संरक्षणका लागि केही महत्त्वपूर्ण सुधारहरूलाई प्राथमिकतामा राख्नुभएको छ।
“मेक इन नेपाल सफ्टवेयर” अभियान र खरिद सुधार
हाल सार्वजनिक क्षेत्रको प्रविधि बजेटको ठूलो हिस्सा विदेशी सफ्टवेयर खरिदमा बाहिरिने गरेको छ, जसले गर्दा सक्षम स्थानीय उत्पादनहरू पछि परेका छन्। अधिकारीले आईटी खरिद निर्देशिका (IT Procurement Guidelines) को परिमार्जनका लागि ठूलो अभियान चलाउनुभएको छ। यसको उद्देश्य स्पष्ट छ: सार्वजनिक बोलपत्र (Tenders) हरूमा विदेशी उत्पादन छनोट गर्नुअघि स्थानीय स्तरमा निर्मित सफ्टवेयरलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसले पूँजीलाई देश भित्रै राख्ने मात्र नभई नेपाली इन्जिनियरहरूको क्षमतालाई पनि स्थापित गर्नेछ।
सफ्टवेयर प्रडक्ट फाइनान्सिङ र स्टार्टअप इकोसिस्टम
परम्परागत व्यवसायहरू जस्तो सफ्टवेयर स्टार्टअपहरूसँग बैंक कर्जा सुरक्षित गर्नका लागि जग्गा वा मेसिनरी जस्ता भौतिक धितो हुँदैन। अधिकारीले बौद्धिक सम्पत्ति (Intellectual Property), सोर्स कोड अडिट र ‘सास’ (SaaS – Software as a Service) को नियमित सम्झौता राजस्वलाई वैध धितोको रूपमा स्वीकार गर्ने व्यवस्था मिलाउन बैंकिङ नियामकहरूसँग सफ्टवेयर प्रडक्ट फाइनान्सिङको वकालत गरिरहनुभएको छ।
चिरञ्जीवी अधिकारी को हुन्? साइबर सुरक्षाका प्रणेता
भरतपुर महानगरपालिका, चितवन स्थायी ठेगाना भएका चिरञ्जीवी अधिकारी नेपालको डिजिटल सुरक्षा क्षेत्रमा एक विशेषज्ञ र मार्गदर्शकको रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। उहाँसँग यस क्षेत्रमा २१ वर्षभन्दा बढीको विशिष्ट र उच्च-प्रभावकारी प्राविधिक अनुभव छ।
एक सुरक्षित, समावेशी र डिजिटल रूपमा उत्थानशील नेपाल निर्माणमा पुर्याएको योगदानको कदर गर्दै अधिकारीलाई प्रतिष्ठित राष्ट्रिय आइसिटी एक्सीलेन्स अवार्ड २०२४ (National ICT Excellence Award 2024) बाट सम्मानित गरिएको थियो। चन्द्रालोक फाउन्डेसनद्वारा आयोजित विशेष समारोहमा पूर्व मन्त्रिपरिषद् अध्यक्ष खिलराज रेग्मीले उहाँलाई उक्त पुरस्कार प्रदान गर्नुभएको थियो।
क्यान महासंघको प्रशासनिक जिम्मेवारी बाहेक अधिकारीले निजी र गैर-नाफामूलक दुवै क्षेत्रको सुरक्षा सुदृढीकरणमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहनुभएको छ:
npCert (इन्फर्मेसन सेक्युरिटी रेस्पोन्स टिम नेपाल) का संस्थापक अध्यक्ष: नेपालको पहिलो समुदाय-नेतृत्वको कम्प्युटर इमर्जेन्सी रेस्पोन्स टिम स्थापना, जसले साइबर सुरक्षा पेशेवरहरूलाई स्थानीय खतराहरू अनुगमन र न्यूनीकरण गर्न एकजुट बनाउँछ।
CSRI (कम्प्युटर सेक्युरिटी रिसर्च एण्ड इनोभेसन सेन्टर) का संस्थापक अध्यक्ष: साइबर क्षेत्रका सुरक्षा जोखिमहरूको अध्ययन गर्ने, प्रणालीहरूको विश्लेषण गर्ने र आधिकारिक प्रतिवेदनहरू प्रकाशन गर्ने अग्रणी अनुसन्धान संस्था।
वान कभर प्रालि (One Cover Pvt. Ltd.) का सीईओ: नेपालको अग्रणी कर्पोरेट साइबर सुरक्षा परामर्शदाता कम्पनीको नेतृत्व, जसले आईएसएमएस (ISMS) अडिटिङ, पेनेट्रेसन टेस्टिङ र इन्टरप्राइज सुरक्षा व्यवस्थापनमा विशिष्टता राख्दछ।
टेकपाइला इनोभेसन्स (TechPaaila Innovations) का एसोसिएट डाइरेक्टर: नेपालको कर्पोरेट क्षेत्रमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र उन्नत मेसिन लर्निङ मोडेलहरूको प्रयोगलाई अगाडि बढाउँदै।
रणनीतिक सल्लाहकार भूमिका: उहाँ नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (Nepal Chamber of Commerce) को आईटी समितिमा साइबर सुरक्षा सल्लाहकारको रूपमा पनि आबद्ध हुनुहुन्छ।
तृणमूल स्तरको सचेतना र शैक्षिक प्रभाव
अधिकारीको स्पष्ट मान्यता छ कि यदि प्रयोगकर्ताहरू सामान्य सामाजिक इन्जिनियरिङ (Social Engineering) तथा फिसिङ जस्ता भ्रमबारे सचेत छैनन् भने जतिसुकै महँगो प्राविधिक सुरक्षा प्रणाली पनि निरर्थक हुन्छ। यसै कुरालाई मनन गर्दै उहाँले देशका विभिन्न भागमा ५०० भन्दा बढी साइबर सुरक्षा सचेतना कार्यक्रमहरू व्यक्तिगत रूपमै सञ्चालन गरिसक्नुभएको छ। यी रणनीतिक अभियानहरूले दुर्गमका सामुदायिक विद्यालय, ग्रामीण सरकारी कार्यालय र कर्पोरेट बोर्डरूमहरूमा पुगेर हजारौँ नागरिकलाई र्यान्समवेयर रोकथाम, फिसिङ पहिचान र व्यक्तिगत डाटा सुरक्षाबारे शिक्षित गराएका छन्।
यसका साथै, उहाँले नेपालका प्रतिष्ठित प्राविधिक कलेजहरू जस्तै सफ्टवारिका कलेज अफ आईटी एण्ड ई-कमर्स र टेक्सास कलेज अफ म्यानेजमेन्ट एण्ड आईटी मा विशिष्ट प्राध्यापकको रूपमा अध्यापन गराउँदै देशको आगामी पुस्ताका कम्प्युटर इन्जिनियर र विश्लेषकहरूलाई प्रत्यक्ष मार्गदर्शन गरिरहनुभएको छ।
आगामी रणनीति: ‘डिजिटल नेपाल’ को परिकल्पना
कार्यवाहक अध्यक्षको रूपमा चिरञ्जीवी अधिकारी क्यान महासंघलाई केवल नीतिगत पैरवी गर्ने संस्थामा मात्र सीमित नराखी एक बलियो कार्यान्वयन संयन्त्रको रूपमा अगाडि बढाउन दृढ हुनुहुन्छ। उहाँले देशभर सञ्चालन गर्नुभएको “सूचना प्रविधि घर-दैलो यात्रा” को जगमा उभिएर आगामी कार्यदिशाका लागि मुख्य तीनवटा स्तम्भहरू तय गर्नुभएको छ:
सशक्त आईटी बोर्डको स्थापना: प्रधानमन्त्री कार्यालय अन्तर्गत सिधै सञ्चालन हुने गरी एक स्वतन्त्र आईटी बोर्ड वा अधिकारसम्पन्न राष्ट्रिय आइसिटी काउन्सिल (National ICT Council) को स्थापनाका लागि निरन्तर पहल गर्ने। यस बोर्डले नेपाली आईटी स्नातकहरूको एकीकृत डाटाबेस राख्ने, राष्ट्रिय साइबर प्रतिरक्षाको समन्वय गर्ने र राज्यका ठूला आईटी आर्किटेक्चरलाई व्यवस्थित गर्नेछ।
टेक स्टार्टअप इन्क्युबेसन हब: स्थानीय सरकारहरूसँगको साझेदारीमा आईटी पार्क जस्ता तोकिएका प्राविधिक क्षेत्रभित्र भौतिक कार्यस्थल (Workspaces) र जग्गा उपलब्ध गराउने तथा प्रारम्भिक चरणका सफ्टवेयर कम्पनीहरूलाई प्रत्यक्ष कर छुटको व्यवस्था गर्ने।
दूरसञ्चार पूर्वाधारको अडिट: ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट ब्यान्डविथको गुणस्तर र निरन्तरता सुनिश्चित गर्न दूरसञ्चार प्रदायकहरूलाई प्रोत्साहित गर्ने, जसले गर्दा डिजिटल अर्थतन्त्रका सेवाहरू सबैका लागि सर्वसुलभ हुन सकून्।
नेपालको सबैभन्दा प्रभावशाली प्रविधि संस्थाको नेतृत्वमा एकजना अनुभवी प्राविधिक विशेषज्ञ आएसँगै, नेपालको सूचना प्रविधि क्षेत्र विदेशी परनिर्भरताबाट मुक्त हुँदै विश्वमञ्चमा एक आत्मनिर्भर र सार्वभौम डिजिटल अर्थतन्त्रको रूपमा स्थापित हुने अपेक्षा गरिएको छ।
