निमकान्त पाण्डे
नेपाली कांग्रेसको १५ औं महाधिवेशनबाट सभापति पदमा गगन थापा निर्वाचित हुने निश्चितप्रायः छ । त्यसैले नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ऐतिहासिक राजनीतिक दल कांग्रेसको अभिभारा गगन थापाको काँधमा आइपुगेको छ । यो अभिभारा सामान्य नेतृत्व हस्तान्तरण होइन । यो दलको अस्तित्व, विश्वसनीयता र भविष्यसँग जोडिएको गहिरो जिम्मेवारी हो ।
कांग्रेस अहिले सहज अवस्थामा छैन । आन्तरिक विवादले दलको एकता कमजोर बनाएको छ । पुस्तान्तरणको बहस, गुटगत स्वार्थ, नेतृत्वको लामो समयसम्मको पकड र संगठनभित्रको असन्तुष्टिले दललाई कमजोर बनाएको छ । यससँगै जनस्तरमा कांग्रेसप्रतिको विश्वास पनि क्रमशः घट्दै गएको छ । निर्वाचन परिणामहरू, जनआन्दोलनहरू र राजनीतिक घटनाक्रमहरूले देखाएको छ कि कांग्रेस अब पहिले जस्तो सहज रूपमा जनसमर्थन जुटाउन सक्दैन । यस्तो जटिल परिस्थितिमा गगन थापालाई दललाई माथि उठाउने चुनौती आइपर्नेछ ।
पहिलो र सबैभन्दा ठूलो चुनौती दलभित्रको एकता कायम गर्नु हो । कांग्रेस लामो समयदेखि गुटबन्दीको सिकार भएको छ । एकातिर पुराना नेतृत्वका प्रभाव र अर्कोतिर युवा पुस्ताको असन्तुष्टिबीचको खाडल बढ्दो छ । गगन थापा युवा पुस्ताका प्रतिनिधि मानिन्छन् । तर सभापति बनेपछि उनी केवल युवाको नेता रहन सक्दैनन् । उनले पुराना नेताहरू, मध्यपुस्ता र आधारभूत कार्यकर्ता सबैलाई समेट्नुपर्ने हुन्छ । यदि उनले एक पक्षलाई प्राथमिकता दिए भने अर्को पक्ष असन्तुष्ट हुनेछ । त्यसैले उनको पहिलो परीक्षा संगठनभित्र सहमति र विश्वास निर्माण गर्नु हुनेछ । यसका लागि खुला संवाद, जिम्मेवारी बाँडफाँड र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर दलको हितमा निर्णय लिन सक्ने क्षमता आवश्यक पर्छ ।
दोस्रो चुनौती जनविश्वास पुनःस्थापना गर्नु हो । कांग्रेसप्रति जनताको आक्रोश र निराशा बढेको छ । विगतमा भ्रष्टाचारको आरोप, सुस्त सुधार, युवाको बेरोजगारी, विदेश पलायन र राजनीतिक अस्थिरताजस्ता विषयमा कांग्रेसले पर्याप्त जवाफ दिन नसकेको आरोप लाग्दै आएको छ । गगन थापाले यी विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्नेछ । उनले केवल भाषणमा होइन, व्यवहारमा परिवर्तन देखाउनुपर्नेछ । दलको छवि सुधार्न संगठनभित्रको अनुशासन, आर्थिक पारदर्शिता र नेतृत्वको जवाफदेहिता अनिवार्य छ । यदि सभापति बनेपछि पनि पुरानै शैली कायम रह्यो भने जनविश्वास झनै कमजोर हुनेछ ।
तेस्रो चुनौती वैचारिक स्पष्टता र आधुनिकीकरण हो । कांग्रेस लोकतन्त्र, समावेशिता र समाजवादउन्मुख अर्थतन्त्रको पक्षधर दल हो । तर समयसँगै यी मूल्यहरू व्यवहारमा कसरी लागू गर्ने भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ । गगन थापाले दललाई नयाँ पुस्ताको भाषा, सोच र आकांक्षासँग जोड्नुपर्नेछ । युवाहरू रोजगारी, शिक्षा, प्रविधि, सुशासन र समान अवसर खोजिरहेका छन् । कांग्रेसले यी विषयलाई प्राथमिकतामा राखेर नीति निर्माण गर्न सक्नुपर्छ । साथै, दललाई केवल निर्वाचनकेन्द्रित संगठनबाट बाहिर निकाली विचारधारात्मक र आन्दोलनात्मक शक्ति बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।
चौथो चुनौती संगठन सुधार हो । कांग्रेसको संगठन अहिले धेरै ठाउँमा कमजोर, पुरानो र प्रभावहीन छ । जिल्ला र स्थानीय तहमा कार्यकर्ताहरूको उत्साह घटेको छ । नेतृत्वको पहुँच सीमित भएको गुनासो छ । गगनले संगठनलाई लोकतान्त्रिक, समावेशी र सक्रिय बनाउनुपर्नेछ । महिला, दलित, जनजाति, मधेशी र युवाको प्रतिनिधित्व बढाउने, जिम्मेवारी बाँड्ने र जवाफदेही संयन्त्र बनाउने काम उनको प्राथमिकता हुनुपर्छ । अन्यथा संगठन कमजोर भएमा दलको राजनीतिक प्रभाव घट्दै जानेछ ।
यी चुनौतीहरू सामना गर्न गगनले केही आधारभूत कदम चाल्नुपर्नेछ । दलभित्रको संवादलाई प्राथमिकता दिनु, व्यक्तिगत छवि र दलको छविबीचको खाडल कम गर्नु आवश्यक छ । गगन व्यक्तिगत रूपमा वाक्पटु, सुधारवादी र युवाप्रिय नेता मानिन्छन् । तर दलको छवि अझै पनि पुरानो, सुस्त र स्वार्थी नेतृत्वसँग जोडिएको छ । उनले आफ्नो व्यक्तिगत छविलाई दलको सुधारसँग जोड्नुपर्नेछ । यदि उनी मात्र लोकप्रिय भए तर दल बदलिएन भने यो लोकप्रियता दीर्घकालीन हुँदैन । कांग्रेसले अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन र संघीयताका विषयमा ठोस एजेन्डा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । केवल आलोचना गरेर होइन, वैकल्पिक बाटो देखाएर जनतालाई आकर्षित गर्नुपर्छ । महाधिवेशनपछि पनि दलभित्र खुला बहस, आलोचना र सुधारको वातावरण कायम राख्नुपर्छ । नेतृत्वले असहमतिलाई दबाउने होइन, समेट्ने शैली अपनाउनुपर्छ ।
गगनको नेतृत्वमा कांग्रेस सफल हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा धेरै हदसम्म उनको निर्णय क्षमता, धैर्य र सिद्धान्तप्रतिको प्रतिबद्धतामा निर्भर गर्छ । उनले पुराना गल्ती दोहो¥याएनन्, नयाँ पुस्तालाई आशा दिए र दललाई विचारधारात्मक रूपमा मजबुत बनाए भने कांग्रेस फेरि उठ्न सक्छ । तर यदि गुटबन्दी, स्वार्थ र अल्पकालीन फाइदाको राजनीति कायम रह्यो भने अभिभारा बोक्नु मात्र पर्याप्त हुनेछैन । गगनमाथि आइपर्ने अभिभारा व्यक्तिगत सफलताको विषय होइन । यो नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग जोडिएको दलको भविष्यसँग सम्बन्धित छ । कांग्रेस कमजोर भयो भने लोकतन्त्र पनि कमजोर हुन्छ । त्यसैले उनले दललाई माथि उठाउने क्रममा आफूलाई मात्र होइन, दल र देशलाई केन्द्रमा राख्नुपर्नेछ । चुनौतीहरू ठूला छन्, तर अवसर पनि उत्तिकै ठूलो छ । अब प्रश्न यो हो कि गगन यो अभिभारा निर्वाह गर्न तयार छन् कि छैनन् । समयले नै यसको उत्तर दिनेछ ।
