निमकान्त पाण्डे
प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले पछिल्लो समय भारतीय तथा चिनियाँ राजदूतसँग अलग–अलग भेटवार्ता गरेका छन् । यी भेटवार्ताहरू नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएका छन् । छिमेकी देशका राजदूतसँगको यो संवाद सकारात्मक छ । यसले नेपालले दुवै देशसँग कूटनीतिक रूपमा सन्तुलित सम्बन्ध राखेर देश हित र विकासमा अघि बढ्नुपर्छ भन्ने स्पष्ट सन्देश दिएको छ ।
नेपाल भौगोलिक रूपमा भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ । यी दुई ठूला छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध नेपालको सुरक्षा, अर्थतन्त्र, विकास र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । प्रधानमन्त्री शाहको यो कदमले नेपालको परम्परागत गैर–पक्षीय र सन्तुलित विदेश नीतिलाई पुनः पुष्टि गरेको छ । उनी सत्तामा आएपछि एकपक्षीय भेटघाटबाट पर रहँदै आएका थिए । तर अहिले दुवै छिमेकीका राजदूतसँग एकै दिन अलग–अलग भेट गर्नुले प्राथमिकता र सन्तुलन दुवै देखाएको छ ।
भारतीय राजदूतसँगको भेटमा ऐतिहासिक सम्बन्ध, द्विपक्षीय सहयोग र विकास साझेदारीमा जोड दिइएको थियो । प्रधानमन्त्रीले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका थिए । भारतीय पक्षले पनि प्रधानमन्त्री मोदीको शुभकामना सहित सहकार्य अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो । यस्तै, चिनियाँ राजदूतसँगको भेटमा पनि नेपाल–चीन सम्बन्ध सुदृढ बनाउने, विभिन्न क्षेत्रमा सहकार्य बढाउने र विकास साझेदारी अगाडि बढाउने विषयमा छलफल भएको थियो । दुवै भेटमा पारस्परिक हित र सम्मानको भाषा प्रयोग भएको थियो । यसले भेटवार्ता सकारात्मक रहेको स्पष्ट पार्दछ ।
नेपालका लागि भारतसँगको सम्बन्ध विशेष महत्वको छ । खुला सिमाना, सांस्कृतिक र धार्मिक समानता, व्यापार, ऊर्जा सहकार्य, यातायात र मानवीय आदानप्रदानले दुई देशलाई जोडेको छ । तर कहिलेकाहीँ सीमा विवाद, व्यापार असन्तुलन र राजनीतिक संवेदनशीलताले सम्बन्धलाई चुनौतीपूर्ण बनाएको पनि देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा कूटनीतिक संवाद नै समाधानको बाटो हो । प्रधानमन्त्री शाहले यसअघि नै सीमा विवादलाई कूटनीतिक वार्ताबाट समाधान गर्नुपर्ने बताइसकेका थिए । राजदूतसँगको भेटले यस दिशामा थप विश्वास सिर्जना गरेको छ ।
चीनसँगको सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ, पूर्वाधार विकास, व्यापार, पर्यटन र प्रविधि सहयोगले नेपालको विकासमा योगदान पु¥याउन सक्छ । तर नेपालको स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकतामाथि कुनै पनि प्रकारको दबाब नपर्ने गरी सहकार्य अगाडि बढाउनुपर्छ । प्रधानमन्त्री शाहको भेटले चीनसँगको सम्बन्धलाई पनि समान महत्व दिएको देखाउँछ । एकै दिन दुवै राजदूतसँग भेट गरेर नेपालले कुनै एक पक्षप्रति झुकाव नराखेको सन्देश दिएको छ । सन्तुलित कूटनीतिको अर्थ हो— दुवै छिमेकीसँग समान दूरी र समान नजिक । नेपालले कहिल्यै एकलाई अर्कोको विरुद्ध प्रयोग गर्नुहुँदैन । न त कुनै एकको पक्ष लिएर अर्कोलाई टाढा पार्नुपर्छ । इतिहासले देखाएको छ कि जब नेपालले सन्तुलन गुमायो, तब आन्तरिक र बाह्य दबाब बढ्यो । अहिलेको युवा नेतृत्वले यस पाठलाई बुझेको देखिन्छ । प्रधानमन्त्री शाहको यो दृष्टिकोणले नेपाललाई स्वतन्त्र र आत्मसम्मानपूर्ण विदेश नीतिमा अडिग राख्न मद्दत गर्नेछ ।
देश हित भनेको के हो ? यो केवल राजनीतिक नारा होइन । यो आर्थिक समृद्धि, रोजगारी सिर्जना, पूर्वाधार विकास, ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार विविधीकरण र जनताको जीवनस्तर सुधार हो । भारतसँगको ऊर्जा व्यापार, सडक र रेलवे जडान, र चीनसँगको ट्रान्स–हिमालयन कनेक्टिभिटी परियोजनाहरूले नेपाललाई लाभ दिन सक्छन् । तर यी परियोजनाहरू नेपालको प्राथमिकता र क्षमताअनुसार हुनुपर्छ । कुनै पनि ऋण वा सहयोगले दीर्घकालीन बोझ नसिर्जना गर्ने सुनिश्चितता आवश्यक छ ।
विकासको लागि स्थिरता चाहिन्छ । स्थिरताको लागि छिमेकीसँगको राम्रो सम्बन्ध आवश्यक छ । जब दुवै छिमेकीले नेपाललाई साझा हितको साझेदारका रूपमा हेर्छन्, तब नेपालले आफ्नो एजेन्डा अगाडि बढाउन सक्छ । प्रधानमन्त्री शाहको भेटवार्ताले यस्तै वातावरण सिर्जना गर्ने प्रयास गरेको छ । यसले लगानी आकर्षित गर्न, पर्यटन बढाउन र क्षेत्रीय सहयोगमा नेपालको भूमिका बढाउन मद्दत पु¥याउनेछ । नेपालको विदेश नीति सधैं पञ्चशीलका सिद्धान्तमा आधारित रहँदै आएको छ— पारस्परिक सम्मान, अहस्तक्षेप, समानता र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व । प्रधानमन्त्री शाहले यसलाई व्यवहारमा उतार्न खोजेको देखिन्छ । उनी सत्तामा आएपछि सुरुमा सामूहिक भेटघाट गरेर सबैलाई समान व्यवहार गरेका थिए । अहिले छिमेकीसँग व्यक्तिगत भेट सुरु गरेर व्यावहारिक कूटनीति अँगालेका छन् । यो क्रमशः विकास हो ।
भविष्यमा यस्ता भेटवार्ता नियमित हुनुपर्छ । केवल राजदूतसँग मात्र होइन, उच्चस्तरीय भ्रमण र वार्ता पनि सन्तुलित रूपमा हुनुपर्छ । भारत र चीन दुवैसँग नियमित संवाद कायम राखेर नेपालले आफ्ना चासोहरू स्पष्ट रूपमा राख्न सक्छ । सीमा व्यवस्थापन, व्यापार सहजीकरण, जलवायु परिवर्तन सहयोग, र मानवीय मुद्दाहरूमा साझा समझदारी बनाउन सकिन्छ । युवा पुस्ताको नेतृत्वमा आएको यो परिवर्तनले नेपालको कूटनीतिलाई नयाँ आयाम दिएको छ । पुराना राजनीतिक दलहरूको अनुभवलाई बेवास्ता नगरी, नयाँ सोच र पारदर्शिता ल्याउने प्रयास भइरहेको छ । प्रधानमन्त्री शाहले देश हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्नुपर्छ । कुनै पनि व्यक्तिगत वा दलीय स्वार्थले राष्ट्रिय हित ओझेलमा पार्नुहुँदैन ।
छिमेकी देशका राजदूतसँगको सकारात्मक भेटवार्ताले नेपाललाई सही बाटो देखाएको छ । दुवै देशसँग कूटनीतिक रूपमा सन्तुलित सम्बन्ध राखेर मात्र नेपालले आफ्नो हित र विकास सुनिश्चित गर्न सक्छ । यो बाटो कठिन हुन सक्छ, तर आवश्यक छ । प्रधानमन्त्री शाह र उनको सरकारले यस दिशामा निरन्तर काम गर्नुपर्छ । नेपाली जनताले अपेक्षा गरेका छन्— स्वतन्त्र, सम्मानित र समृद्ध नेपाल । सन्तुलित कूटनीति त्यसको मजबुत आधार बन्न सक्छ । जनधारणा साप्ताहिक
