-सबि भट्टाराई
अस्पतालभित्रै भएको आक्रमणपछि देशभरका चिकित्सकहरू आन्दोलित भएका छन् । त्यसको प्रभाव सरकारीदेखि निजी अस्पतालसम्म फैलियो । ओपीडी सेवा बन्द भए, हजारौं बिरामी उपचार नपाई घर फर्किन बाध्य भए । कतिपय अस्पतालमा आकस्मिक सेवा मात्रै सञ्चालन भयो भने कतै चिकित्सकहरूले सामूहिक राजीनामा नै दिए । स्वास्थ्य मन्त्रालयले सेवा नरोक्न आग्रह ग¥यो, निजी अस्पताल सञ्चालकहरूले पनि ओपीडी सञ्चालन नगर्न आफ्ना सदस्यलाई निर्देशन दिए, राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले बिरामीको स्वास्थ्य अधिकार सुनिश्चित गर्न ध्यानाकर्षण गरायो । तर यी सबै घटनाले एउटा पुरानै प्रश्न फेरि उठाएको छ— चिकित्सकले कुटाइ खाइरहने र बिरामीले सास्ती पाउने अवस्था आखिर कहिलेसम्म दोहोरिने ?
यो समस्या कुनै एक दिन वा एक अस्पतालको मात्र होइन । पछिल्ला केही वर्षमा चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमाथि हुने हातपात, दुव्र्यवहार र अस्पतालमा हुने तोडफोडका घटना पटक–पटक दोहोरिएका छन् । बिरामीको मृत्यु वा उपचारप्रति असन्तुष्टि भएपछि आफन्तले चिकित्सकमाथि आक्रमण गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो देखिन्छ । स्वास्थ्य संस्थामा सुरक्षा कमजोर हुँदा चिकित्सकले आफूलाई असुरक्षित महसुस गरिरहेका छन् । अर्कोतर्फ, स्वास्थ्य सेवा अवरुद्ध हुँदा सबैभन्दा ठूलो पीडा बिरामी र उनीहरूका परिवारले भोगिरहेका छन् ।
स्वास्थ्यकर्मीमाथि हुने हिंसाको कुनै पनि हालतमा समर्थन गर्न सकिँदैन । चिकित्सक पनि मानिस हुन् । उनीहरू उपचारको क्रममा जोखिमपूर्ण निर्णय लिनुपर्ने अवस्थामा हुन्छन् । आधुनिक चिकित्सा विज्ञानमा सबै बिरामीलाई बचाउन सकिने ग्यारेन्टी हुँदैन । उपचारका क्रममा जटिलता आउन सक्छन्, शल्यक्रियामा जोखिम हुन सक्छ, औषधिले अपेक्षित परिणाम नदिन सक्छ । यस्ता अवस्थालाई हिंसाको आधार बनाउनु कानुनी र नैतिक दुवै दृष्टिले गलत हो । अस्पताल उपचार गर्ने ठाउँ हो, डर र त्रासको वातावरण सिर्जना गर्ने स्थान होइन ।
तर समस्याको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । बिरामी र आफन्तको आक्रोश सधैं आधारहीन पनि हुँदैन । नेपालका धेरै अस्पतालमा चिकित्सक र बिरामीबीच पर्याप्त संवाद हुँदैन । बिरामीको अवस्थाबारे स्पष्ट जानकारी नदिने, सम्भावित जोखिम नबुझाउने, उपचार खर्चबारे पारदर्शिता नअपनाउने, लामो समयसम्म कुराउने, रेफर गर्ने प्रक्रियामा अस्पष्टता रहनेजस्ता कारणले पनि अविश्वास बढ्दै गएको छ । केही निजी अस्पतालमाथि अनावश्यक परीक्षण गराउने, अत्यधिक शुल्क लिने वा व्यावसायिक लाभलाई प्राथमिकता दिने आरोप लाग्ने गरेका छन् । यस्ता अनुभवले स्वास्थ्य प्रणालीप्रति जनविश्वास कमजोर बनाएको छ । यही अविश्वास कहिलेकाहीँ दुर्भाग्यपूर्ण रूपमा हिंसामा परिणत हुन्छ । तर हिंसा समाधान होइन । चिकित्सकमाथि हातपात गर्ने व्यक्ति कानुनको दायरामा आउनुपर्छ । त्यसैगरी बिरामीप्रति लापरबाही भएको प्रमाणित भए सम्बन्धित चिकित्सक वा अस्पताल पनि कानुनी कारबाहीबाट उम्किनु हुँदैन । कानुन सबैका लागि बराबर लागू हुने व्यवस्था नै दीर्घकालीन समाधानको आधार हो ।
अहिले देखिएको अर्को चिन्ताजनक पक्ष भनेको विरोधको स्वरूप हो । चिकित्सकहरूले आफ्नो सुरक्षाको माग राख्नु स्वाभाविक र जायज हो । सुरक्षित कार्यस्थल प्रत्येक स्वास्थ्यकर्मीको अधिकार हो । तर विरोधका क्रममा गैरआकस्मिक स्वास्थ्य सेवा नै बन्द गर्दा हजारौं बिरामी प्रभावित हुन्छन् । मधुमेह, उच्च रक्तचाप, क्यान्सर, मिर्गौला, मुटु लगायतका दीर्घरोगी नियमित उपचारबाट वञ्चित हुन्छन् । समयमै परीक्षण र औषधि नपाउँदा रोग झन् जटिल बन्न सक्छ । स्वास्थ्य सेवा कुनै सामान्य सेवा होइन, यो नागरिकको मौलिक अधिकारसँग जोडिएको विषय हो । त्यसैले आन्दोलन गर्दा पनि बिरामीको हितलाई केन्द्रमा राख्ने विकल्प खोजिनुपर्छ ।
सरकारको भूमिका यस घटनामा सबैभन्दा बढी परीक्षणको घेरामा छ । स्वास्थ्य संस्थामा पर्याप्त सुरक्षा व्यवस्था किन हुन सकेन ? स्वास्थ्यकर्मीमाथि हुने आक्रमण रोक्न बनेका कानुन किन प्रभावकारी रूपमा लागू भएनन् ? आक्रमणका घटनामा तत्काल अनुसन्धान र कारबाही किन हुन सकेन? यस्ता प्रश्नको जवाफ सरकारले दिनैपर्छ । कानुन कडा बनाएर मात्र पुग्दैन, त्यसको कार्यान्वयन पनि प्रभावकारी हुनुपर्छ । अस्पतालहरूमा सुरक्षा मापदण्ड, सीसीटीभी निगरानी, प्रशिक्षित सुरक्षा जनशक्ति र संकट व्यवस्थापन प्रणाली अनिवार्य बनाउन आवश्यक छ ।
यस्तै, अस्पताल प्रशासनले पनि आफ्ना जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन । बिरामी र आफन्तसँग नियमित संवाद गर्ने, उपचार प्रक्रिया बुझाउने, जटिल अवस्थाबारे समयमै जानकारी दिने र गुनासो व्यवस्थापन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने हो भने धेरै विवाद सुरुमै समाधान हुन सक्छन् । धेरै विकसित मुलुकमा उपचार असफल हुँदा वा बिरामीको मृत्यु हुँदा अस्पतालले परिवारसँग विस्तृत छलफल गर्ने, स्वतन्त्र समीक्षा गर्ने र आवश्यक परे क्षतिपूर्ति तथा कानुनी प्रक्रियाको बाटो खुला राख्ने अभ्यास छ । नेपालमा पनि यस्ता संस्थागत संयन्त्रको विकास आवश्यक छ ।समाजको सोच पनि परिवर्तन हुनुपर्छ । चिकित्सकलाई देवता ठान्ने वा सबै गल्ती उनीहरूमाथि थोपर्ने दुवै दृष्टिकोण गलत हुन् । चिकित्सक पेशागत जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने दक्ष जनशक्ति हुन् । उनीहरूले लापरबाही गरे कानुनी कारबाही हुनुपर्छ, तर उपचार सफल नभएकै आधारमा दोषी ठहर गर्न मिल्दैन । त्यसैगरी चिकित्सकले पनि बिरामीलाई केवल सेवा लिने ग्राहकका रूपमा होइन, संवेदनशील अवस्थामा रहेका मानिसका रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ । सहानुभूति, सम्मान र स्पष्ट संवादले धेरै तनाव कम गर्न सक्छ ।
