काठमाडौं । विश्वले प्रत्येक वर्ष लगभग २४ करोड २० लाख टन प्लास्टिक फोहोर उत्पादन गर्छ। अनुमानित ८१ प्रतिशत प्लास्टिक फोहोर एसियाली क्षेत्रबाट आउँछ। नपालमा, प्रत्येक वर्ष उत्पादन हुने ३५ लाख टन नगरपालिकाको फोहोरमध्ये लगभग ६ लाख टन प्लास्टिक फोहोर हो।
कीर्तिपुर नगरपालिकाले प्रतिदिन २४.५ मेट्रिक टन ठोस फोहोर उत्पादन गर्छ, जसमध्ये १५.०६% प्रतिशत प्लास्टिक फोहोर हो। हाम्रो दैनिक जीवनमा प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोग र यसको अव्यवस्थित विसर्जनका कारण हावा, माटो, जलस्रोत, विशेष गरी समुद्री पारिस्थितिक प्रणाली र मानव स्वास्थ्यमा प्लास्टिक प्रदूषण र यसको प्रतिकूल स्वास्थ्य र वातावरणीय परिणामहरू जताततै देखिन्छन्। प्लास्टिकका वस्तुहरू, विशेष गरी एकल-प्रयोग प्लास्टिक झोलाहरूको बढ्दो उत्पादन र प्रयोगसँगै, अव्यवस्थित प्लास्टिकबाट हुने पारिस्थितिक क्षतिलाई कम गर्न प्लास्टिकको प्रयोग घटाउन र प्रयोग गरिएका प्लास्टिकहरूलाई सुरक्षित र दिगो तरिकाले व्यवस्थापन गर्न कम प्रयासहरू गरिएका छन्।
विश्वका समुन्द्रहरूमा मात्र पहिले नै ८० लाख मेट्रिक टनभन्दा बढी प्लास्टिक फोहोर छ, र हरेक दिन ८० लाखभन्दा बढी प्लास्टिकका टुक्राहरू हाम्रा समुन्द्रहरूमा प्रवेश गर्छन् (प्लास्टिक इन द ओशन स्ट्याटिस्टिक्स, २०२०-२०२१)।
प्लास्टिक फोहोरलाई व्यवस्थित सङ्कलन, पुनर्चक्रण र अपसाइक्लिङ मार्फत कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ र प्लास्टिक-फोहोरमा आधारित सर्कुलर अर्थतन्त्रलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ भनेर प्रदर्शन गर्न, एकीकृत शहरी विकास केन्द्र (CIUD) ले काठमाडौं उपत्यकामा कीर्तिपुर नगरपालिका र छिमेकी नगरपालिकाहरूको छेउछाउका वडाहरूमा प्लास्टिक-व्यवस्थित समुदायहरू र नदीहरू स्थापना गर्न नविन प्रविधिको प्रयोग शीर्षकको परियोजना कार्यान्वयन गर्यो। दक्षिण एसिया सहकारी वातावरण कार्यक्रम (SACEP) द्वारा कार्यान्वयन गरिएको र UNOPS द्वारा अनुगमन गरिएको, PLEASE परियोजनाले कीर्तिपुर नगरपालिकाको वडा नम्बर १, २, ३ र ४ र चन्द्रागिरी नगरपालिका र बल्खु नदीको किनारमा रहेका काठमाडौं महानगरपालिकाका छेउछाउका वडाहरूका प्लास्टिक-व्यवस्थित समुदायहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्न नवीन प्रविधिहरू र दृष्टिकोणहरू निहित गर्यो। यो परियोजना उन्नत फोहोर व्यवस्थापन प्रविधिहरू एकीकृत गरेर, स्थानीय उद्यमशीलतालाई बढावा दिएर, र प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापनको दिगो अभ्यासहरूलाई प्रवर्द्धन गरेर समुदायहरूले प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापन गर्ने तरिकामा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन डिजाइन गरिएको थियो। यस परियोजनाको उद्देश्य अन्य समुदायहरूले पछ्याउनको लागि एउटा मोडेल सिर्जना गर्नु थियो, जसले हाम्रो समयको सबैभन्दा गम्भीर वातावरणीय समस्याहरू मध्ये एकलाई सम्बोधन गर्न सहयोगी प्रयासहरू र अत्याधुनिक समाधानहरूमा जोड दिन्छ।
परियोजनाबाट प्राप्त प्रमुख उपलब्धिहरू र सिकाइहरू प्रसार गर्न, CIUD र कीर्तिपुर नगरपालिकाले संयुक्त रूपमा अप्रिल २८ मा काठमाडौंको होटल याक एण्ड यतिमा अन्तिम प्रसार कार्यशाला आयोजना गर्यो। सरकारी निकायहरू, स्थानीय निकायका निर्वाचित सदस्यहरू, विकास निकायहरू, फोहोर व्यवसायीहरू, शिक्षाविद्हरूको प्रतिनिधित्व गर्ने लगभग २०० सहभागीहरूको उपस्थितिमा, कार्यशाला परियोजनाको नवप्रवर्तन मोडेलमा सीमित थियो जसले स्रोतमै प्लास्टिक फोहोरको प्रभावकारी सङ्कलन संयन्त्र, तिनीहरूको पुन: पृथकीकरण र उच्च-मूल्यवान प्लास्टिकहरू पुन: प्रयोग गर्ने र कम-मूल्यवान प्लास्टिकहरूलाई अप-साइक्लिंग गरेर उपयोगी अन्तिम उत्पादनहरू उत्पादन गर्ने सबै सरोकारवालाहरूको सामूहिक प्रयासहरू कसरी प्रदर्शन गर्दछ भनेर प्रदर्शन गर्यो, जसले गर्दा प्लास्टिक-फोहोरमा आधारित गोलाकार अर्थतन्त्रलाई प्रवर्द्धन गरिन्छ।
एकीकृत शहरी विकास केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक तथा परियोजना टोली नेता श्री नवीन विकास महर्जनले साझेदारी र स्थानीय समन्वयको परियोजना दृष्टिकोण र परियोजनाको नवप्रवर्तन जस्तै फोहोर बूम स्थापना, प्लास्टिक रिसाइक्लिङ र अप-साइक्लिङ प्लान्ट स्थापना र प्लास्टिक फोहोर उत्पादन र यसको व्यवस्थापनको अनुगमन गर्न प्लास्टिक फोहोर सूचना व्यवस्थापन प्रणालीको बारेमा साझा गर्नुभयो। उहाँले घरपरिवार सङ्कलन, महिला नेतृत्वमा प्लास्टिक फोहोरमा आधारित उद्यमशीलता जस्ता परियोजनाले कसरी परिणामहरू ल्यायो भन्ने कुरा पनि साझा गर्नुभयो।
कार्यशालाको प्रमुख आकर्षणहरू मध्ये एकको रूपमा, कीर्तिपुर नगरपालिका र CIUD ले संयुक्त रूपमा नगरपालिकाको वडा नम्बर १, २, ३ र ४ का छ समुदायहरूलाई प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापन समुदायको रूपमा घोषणा गरे र त्यो स्थिति प्राप्त गरेकोमा प्रमाणपत्र प्रदान गरियो। कार्यक्रमको अर्को आकर्षण दिगो प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापनमा विभिन्न दृष्टिकोण र उपकरणहरू चित्रण गर्ने छोटो भिडियोहरूको प्रदर्शन थियो। कार्यक्रममा, परियोजना सफल पार्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने व्यक्ति र संस्थाहरूलाई सम्मान गरिएको थियो।
पुरस्कृत महिला उद्यमी समूह, प्लास्टिक केयरकी रमिता राजबाहकले प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापनसँग कसरी जोडिए र प्लास्टिकमा आधारित उद्यमशीलताको सुरुवात कसरी गरे भन्ने कुरा साझा गर्नुभयो। उनले प्लास्टिक फोहोर व्यवस्थापन सम्बन्धी प्रक्रिया पनि साझा गर्नुभयो र प्लास्टिक रिसाइक्लिङ्ग र अप-साइक्लिङ्ग प्लान्ट स्थापना गर्दा आफूले सिकेको सिकाइ र चुनौतीहरू र दीर्घकालीन महिला नेतृत्वको व्यावसायिक संस्थाको रूपमा प्लान्टलाई अगाडि बढाउने योजना साझा गर्नुभयो।
डा भुषण राज श्रेष्ठ प्रबन्ध निर्देशक, इनोभेटिभ सोलुसन प्रा.लि.बाट सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (PWIMS) को प्रस्तुति गर्नुभएको थियो । ये प्लास्टिकको तथ्याङ्क संकलन तथा डिजिटल डाटा रेकर्ड गर्ने र त्यस डाटाबाट सूचना प्राप्त गर्ने विकसित प्रविधि होऽ जसले फोहोर प्लाष्टिकलाई ट्रयाक गर्न मद्दत गर्दछ । यस प्रणालीको उद्देश्य डाटाको पारदर्शिता, जिम्मेवारी र प्लाष्टिक फोहोर व्यवस्थापन प्रक्रियामा न्यूनिकरण गर्न सघाउने हो । सामुदाय स्तरबाट संकलन भएको प्लाष्टिक फोहरको तौल, प्लाष्टिकको स्रोत, प्लाष्टिकको प्रकार, पुनःचक्रबाट उत्पादित सामाग्रीहरुको तथ्याङ्क, आम्दानी आदी डेटाबेस प्रणालीमा राख्न मिल्ने हुँदा रिर्पोटिङमा सहज हुन्छ । डा भनुहुनछ । अन्ततः, PWIMSले प्लाष्टिक फोहोर व्यवस्थापन गर्ने र प्लाष्टिक मात्रा प्रवाहलाई नदी, पानी निकाय वा ल्याण्डफिल साईटहरूमा कम गर्न र नगरपालिको प्लाष्टिक जन्य सामान प्रति विश् चक्रिय अर्थव्यवस्था कायम गर्ने गरी योजना तर्जुमा गर्नको लागि छिटो निर्णय गर्नमा सहयोग गर्दछ । यसले प्लास्टिक व्यवस्थित समुदायहरू घोषण तथा थप व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्दछ ।
कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि, माननीय वन तथा वातावरण राज्यमन्त्री रूपा बीकेले सीआईयूडीको पहलको उच्च प्रशंसा गर्नुभयो र दीर्घकालीन प्लास्टिक व्यवस्थापनको लागि संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय सरकारहरू लगायत सबै सरोकारवालाहरू बीच समन्वयात्मक दृष्टिकोण र एकताबद्ध वातावरणको साथ यस्तो पहललाई विस्तार र विस्तार गर्न आग्रह गर्नुभयो। उनले प्लास्टिक फोहोरलाई अप-साइक्लिङ्ग र रिसाइक्लिङ्गमा महिला समूहको पनि प्रशंसा गर्नुभयो जसले वातावरण सुधारमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। उनले स्वास्थ्य जीविकोपार्जनको लागि स्वस्थ वातावरणमा जोड दिनुभयो। फोहोर व्यवस्थापनको समस्यालाई सम्बोधन गर्न व्यापक फोहोर व्यवस्थापनको लागि एकीकृत मोडालिटी अपनाउन उनले जोड दिनुभयो।
UNOPS नेपालकी कन्ट्री म्यानेजर श्री कोमल कार्कीले PLEASE कार्यक्रम र CIUD लगायत कार्यक्रमका सबै अनुदान प्राप्तकर्ताहरू र हाम्रा नदी र समुद्रलाई प्लास्टिक प्रदूषणबाट जोगाउन सबै सरोकारवालाहरूको सामूहिक प्रयासले कसरी योगदान पुर्याइरहेको छ भन्ने बारेमा साझा गर्नुभयो। उहाँले सबै पहलहरूको दिगोपनमा पनि जोड दिनुभयो ।
कीर्तिपुर नगरपालिकाकी उपमेयर शुभलक्ष्मी शाक्य (सुनिता) ले नगरपालिकाका अधिकारीहरूको अथक प्रयासका कारण परियोजना सफल भएको बताउनुभयो। उहाँले परियोजनाको दिगोपनको बारेमा आफू सधैं चिन्तित रहेको र यसलाई राम्रोसँग सम्बोधन गर्नुपर्ने बताउनुभयो। साथै, उनले खुशीसाथ साझा गर्नुभयो कि त्यो परियोजनाको अन्त्य होइन, तर फोहोर व्यवस्थापनको सन्दर्भमा नयाँ सुरुवातको सुरुवात हो।
आफ्नो समापन मन्तव्यमा, कीर्तिपुर नगरपालिकाका मेयर कृष्णमान डंगोलले रिसाइक्लिंग प्लान्ट स्थापना गर्न नगरपालिकाले आफ्नै जग्गा प्राप्त गर्न कसरी समस्या भोग्नुपरेको थियो भन्ने जस्ता धेरै समस्या र चुनौतीहरूका बीचमा परियोजना कसरी सफलतापूर्वक कार्यान्वयन भयो भन्ने बारेमा आफ्नो भनाइ राखे। उनले बृहत् वातावरणीय कार्यक्रम मार्फत नगरपालिका स्वच्छ र हरित क्षेत्रतर्फ अघि बढिरहेको बताए। उनले चाँडै नै कीर्तिपुर नगरपालिकाले प्लिज परियोजना जस्तै पहलको नक्कल गर्दै सम्पूर्ण नगरपालिकालाई प्लास्टिकमुक्त नगरपालिका बनाउने योजना बनाएको बताए।
