– ईश्वरि सिंह
हामी आफ्नो घरकी छोरी, बहिनी र आमालाई असाध्यै माया गर्छौँ। उनीहरूको सम्मान र सुरक्षाका लागि संसारसँग लड्न तयार हुन्छौँ। तर त्यही सोच अरूको छोरी र बहिनीप्रति किन देखिँदैन ?
आफ्नी बहिनीलाई ‘मुटुको टुक्रा’ देख्ने आँखाले अरूकी बहिनीलाई ‘दामी माल’ देख्न थाल्छ भने समस्या महिलाको कपडा, चालढाल वा व्यवहारमा होइन—समस्या त्यो सोचमा छ।
समाजमा बलात्कारका घटना भइरहेका छन्। घटना सार्वजनिक भएपछि पनि धेरैपटक प्रश्न बलात्कारीलाई भन्दा पीडितलाई गरिन्छ—उसले के लगाएकी थिईरु कहाँ गएकी थिईरु किन एक्लै गएकी थिईरु राति किन बाहिर निस्किई ?
तर एउटा सरल प्रश्न किन गरिँदैन—बलात्कार गर्ने व्यक्तिले किन आफ्नो इच्छामाथि नियन्त्रण गर्न सकेन ?
कुनै महिलाले छोटो कपडा लगाउँदैमा कसैलाई उनको शरीरमाथि जबर्जस्ती गर्ने अधिकार प्राप्त हुँदैन। कसैले मुस्कुराउँदैमा, बोल्दैमा, साथीसँग हिँड्दैमा वा परिचित हुँदैमा उसले यौन सम्बन्धका लागि सहमति दिएकी हुँदैन। सहमति बिना गरिएको कुनै पनि यौन व्यवहार अपराध हो।
बलात्कारको जिम्मेवारी पीडितको कपडाले होइन, अपराधीको निर्णय र उसको हिंसात्मक सोचले निर्धारण गर्छ।
हामीले छोरालाई सानैदेखि ‘केटीलाई कसरी हेर्ने’, ‘कसरी बोल्ने’, ‘कसरी सम्मान गर्ने’ र ‘कसैको सहमति बिना उसको शरीर छुन नहुने’ कुरा सिकाउनुपर्छ। छोरीलाई मात्र ‘सावधान भएर हिँड’ भनेर सिकाएर समाज सुरक्षित हुँदैन। छोरालाई पनि ‘अरूकी छोरीको सम्मान गर’ भनेर सिकाउनुपर्छ।
छोरीलाई राति बाहिर ननिस्कनु, छोटो कपडा नलगाउनु, अपरिचितसँग नबोल्नु भनेर मात्रै सुरक्षा दिन खोज्नु समस्याको आधा भाग मात्र हेर्नु हो। वास्तविक परिवर्तन तब आउँछ, जब हामी पुरुषलाई पनि आफ्नो व्यवहार र दृष्टिकोणको जिम्मेवारी लिन सिकाउँछौँ।
अझ दुःखद कुरा के छ भने बलात्कारपछि पीडितले कानुनी र सामाजिक न्याय खोज्नुपर्दा उसले अर्को परीक्षा दिनुपर्छ। उसको चरित्रमाथि प्रश्न उठाइन्छ, उसको विगत खोजिन्छ, उसको कपडाको चर्चा गरिन्छ र कहिलेकाहीँ उसलाई नै दोषीझैँ व्यवहार गरिन्छ।
बलात्कारको पीडा भोगिसकेको व्यक्तिलाई समाजले सहारा दिनुपर्ने हो, तर कतिपय अवस्थामा समाजकै व्यवहारले उसको घाउ अझ गहिरो बनाइदिन्छ।
बलात्कारीले अपराध गरेको हो, पीडितले होइन।
हामीले यो कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न जरुरी छ।
अर्को महत्वपूर्ण कुरा—महिलालाई सम्मान गर्नु भनेको केवल आफ्नी आमा, दिदीबहिनी वा श्रीमतीलाई सम्मान गर्नु होइन। महिलाको सम्मान तब पूर्ण हुन्छ, जब हामी आफ्नो परिवारबाहिरका प्रत्येक महिलालाई पनि त्यही सम्मान दिन्छौँ।
आफ्नी बहिनीलाई कसैले नराम्रो नजरले हेर्दा रिस उठ्ने पुरुषले अरूकी बहिनीलाई नराम्रो नजरले हेर्नु हुँदैन। आफ्नी छोरी सुरक्षित रहोस् भन्ने चाहने बुबाले अरूकी छोरी पनि कसैकी छोरी हो भन्ने बुझ्नुपर्छ।
हामीले आफ्ना छोरालाई यस्तो शिक्षा दिनुपर्छ—कुनै केटी तिम्रो मनोरञ्जनको साधन होइन, कसैको शरीर तिम्रो अधिकार होइन, प्रेम भनेको जबर्जस्ती होइन र पुरुषत्व भनेको महिलामाथि प्रभुत्व जमाउनु होइन।
साथै, कानुनले पनि पीडितलाई न्याय दिलाउने प्रक्रिया छिटो, संवेदनशील र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। पीडितको पहिचान र सम्मानको संरक्षण हुनुपर्छ। अपराधीलाई उसको हैसियत, सम्बन्ध वा पहुँचका आधारमा उन्मुक्ति दिने वातावरण हुनु हुँदैन।
समाज परिवर्तन गर्न ठूलो भाषण आवश्यक छैन। परिवर्तन घरबाट सुरु हुन्छ।
छोराले कसरी बोल्छ, कसरी मजाक गर्छ, महिलाबारे साथीहरूसँग कस्तो भाषा प्रयोग गर्छ, सामाजिक सञ्जालमा कस्तो सामग्री हेर्छ र अरूको ‘नाइँ’ लाई कसरी बुझ्छ—यी सबै कुरामा अभिभावकले ध्यान दिनुपर्छ।
छोरीलाई मात्रै ‘आफूलाई जोगाऊ’ भनेर सिकाउने होइन, छोरालाई पनि ‘कसैलाई चोट नपुर्याऊ, कसैको अधिकार नखोस, कसैको सहमति बिना उसको शरीरमाथि अधिकार नजमाऊ’ भनेर सिकाउनुपर्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
किनकि समाज तब मात्र सुरक्षित हुन्छ, जब हरेक पुरुषले आफ्नी बहिनी, आमा र छोरीलाई जस्तै अरूकी बहिनी, आमा र छोरीको पनि सम्मान गर्न सिक्छ।
आफ्नी बहिनी मात्र ‘मुटुको टुक्रा’ होइन।
अरूकी बहिनी पनि कसैको मुटुको टुक्रा हो।
त्यसैले अब हामीले छोरीलाई मात्र बदल्न खोज्ने होइन, छोराको सोच बदल्न सुरु गर्नुपर्छ।
