लोकनारायण सुबेदी
बर्तमान बिश्व साम्राज्यबाद चरम बिघटनको सम्भबतः अन्तिम चरणबाट गुज्रिरहेको छ र त्यसबाट जोगिन र अझै एकाधिकार जमाउन साम्राज्यबादले असफल प्रयत्न गरिरहेको छ । पछिल्लो भेनेजुएलामाथिको सैनिक हमला त्यहाँका राष्ट्रपति निकोलस मधुरो दम्पत्तिको अपहरण तथा अहिले ईरानमाथि अमेरिकी–इज्रायली भिषण संयुक्त हमला त्यही बिश्व बर्चश्वको तीब्रतम अभिब्यक्ति हो ।यहा साम्राज्यबादले स्वयमलाई टिकाउन कसरी निरन्तर प्रयत्न गर्दै र बिश्वको श्रोत साधनमाथि कब्जा गर्ने अथक प्रयास गर्दै तर पुनः असफल ब्यहोर्दै गएको छ भन्ने सानो चर्चा गरिएको छ ।
बितेको एक शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि यता साम्राज्यबादी शक्ति केवल सैन्य बल वा आर्थिक प्रभुत्वमा मात्र आधारित रहेन, त्यसका अतिरिक्त सबैभन्दा उन्नत उत्पादनका साधनमाथि एकाधिकार नियन्त्रणमा त्यो आधारित थियो। औद्योगिक क्रान्तिबाट डिजिटल प्लेटफर्मको युगसम्म, क्रमिकरूपमा साम्राज्यबादी केन्द्रहरूले प्रविधिगत सीमा कब्जा गरी, एकाधिकार भाडा(रेण्ट) निकालेर, र त्यो भाडालाई थप प्रविधिगत नेतृत्वले वित्तपोषण गर्न प्रयोग गर्दै विश्व प्रभुत्व सुरक्षित गरेका छन्। यो चक्रले स्व–प्रजनन गर्ने पदक्रम जस्तो देखिने संरचना उत्पादन गर्यो ः साम्राज्यबादी केन्द्रले प्रविधि र पूँजीमा एकाधिकार राख्यो, परिधिले श्रम र स्रोतहरू आपूर्ति गर्यो, र असमान विनिमयले मूल्य माथि सर्ने या चढ्ने स्थिति गर्यो, औपचारिक उपनिवेशीय शासनको अनुपस्थितिमा समेत यी सबै कुरा हुँदै गए। यस ढाँचाको तुलनात्मक फाइदा र विकास चरणका सिद्धान्तहरूमा अंकन( एन्कोड) गरिएको थियो, र विश्व बैंकको परम्परा र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको संरचनात्मक समायोजनमार्फत यसलाई संस्थागत गरिएको थियो।
तर अहिले चीनको उदयले त्यस प्रणालीमाथि ठूलो दबाब परेको छ। चीनविरुद्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाको निर्यात नियन्त्रण, प्रतिबन्ध तथा प्रविधि प्रतिबन्धको बढ्दो अभियानलाई व्यापक रूपमा ’महाशक्ति प्रतिस्पर्धा’ भनेर वर्णन गर्ने गरिन्छ। यस्ता रूपरेखाले वास्तविक पैसाका सट्टाहरूलाई अस्पष्ट बनाउँछन्। यो केवल दुई राष्ट्रहरूको बीचको प्रतिद्वन्द्विता मात्र होइन, तर प्रविधिको विकासका दुई मौलिक रूपमा फरक तर्कहरू बीचको टक्कर हो ः एउटा एकाधिकार र भाडा असुल्नेमा आधारित छ, अर्को उत्पादन, यसको मात्रा(स्केल), र विस्तारमा आधारित छ। पैसाको यो सट्टामा केवल अमेरिकी प्रधानता मात्र होइन, समकालीन साम्राज्यवादको आधारको रूपमा प्रविधि एकाधिकारको व्यवहारिकता पनि छ।
लेनिनले माक्र्सपछि सर्ब प्रथम पूँजीवादको थप गहिरो अध्ययन गरेर यसको बिकसित साम्राज्यवादी चरणलाई प्रष्टरूपमा पूंजीवादको एकाधिकारमा बिकसित भएको चरणको रूपमा चिनाएका थिए। त्यसै अनुरूप अर्का माक्र्सबादी बिद्वान समीर अमिनले बर्तमान बिकसित सन्दर्भमा थप स्पष्ट पार्दै यस पूँजीवादी प्रणालीलाई पुनः उत्पादन गर्ने पाँच नियन्त्रणहरूको आधारमा निर्दिष्ट गरे; – प्रविधि, प्राकृतिक स्रोतहरू, वित्त, सञ्चार, र सैन्य बलमाथिको नियन्त्रण। यी यन्त्रहरूले एकसाथ काम गर्छन्, तर प्रविधि माथिको नियन्त्रण आधारभूत हुन्छ र सबै अन्य क्षेत्रहरूमा यसको प्रभुत्वलाई सक्षम बनाउँछ। बौद्धिक सम्पत्ति प्रणालीहरू, मापदण्ड नियन्त्रण, प्लेटफर्म प्रभुत्व, र महत्वपूर्ण छानबिनका बिन्दूहरू (चोकपोइन्टहरू) मा नियन्त्रणले साम्राज्यबादी केन्द्रमा आधारित कम्पनीहरूलाई प्रतिस्पर्धात्मक उत्पादनले अनुमति दिनेभन्दा धेरै भाडा(नाफा) संकलन गर्न सक्षम बनाउँछ। वार्षिक रूपमा १ ट्रिलियन डलर भन्दा बढी सीमा–पार बौद्धिक सम्पत्ति भुक्तानीहरू बहन्छन्, जो प्रायः उन्नत पूंजीवादी केन्द्रतर्फ जान्छ। यी भाडाहरूले साम्राज्यबादको चक्रलाई कायम राख्दै वित्तीयकरण, सैन्य शक्ति र नयाँ आविष्कारको अर्को लहरलाई वित्त पोषण(लगानि चक्र कायम) गर्ने गर्छन्।
बास्तबमा यो बर्तमान एकाधिकार पूँजीवादको संरचना एक विशेष अन्तर्राष्ट्रिय श्रम विभाजनमा आधारित छ। यसमा कम नाफा, ऊर्जा–सघन, वातावरणीय रूपमा हानिकारक, र श्रम–सघन उत्पादन क्रमिक रूपमा ग्लोबल साउथ(बिश्व दक्षिण)मा आउटसोर्स गरिएको थियो, जबकि मूल केन्द्र(ग्लेबल उत्तर)ले डिजाइन, ब्रान्डिङ, वित्त, र बौद्धिक सम्पत्ति कायम राखेको थियो। समयक्रममा, यसले मूल केन्द्रमा अत्यधिक वित्तीय अर्थतन्त्र उत्पादन गर्यो, जुन उत्पादनबाट बिस्तारै अलग हुँदै गयो। सेयर फिर्ती, सम्पत्ति मूल्य वृद्धि र भाडा निष्कर्षणले उत्पादक क्षमतामा प्रत्यक्ष लगानी विस्थापित गर्यो। परिणाम मात्र औद्योगिकीकरणको कमी थिएन, तर यसबाट मानव पूँजी, प्रक्रिया ज्ञान, र प्रविधि नेतृत्व कायम राख्न आवश्यक औद्योगिक पारिस्थितिकीको क्षय पनि भयो।
प्रविधिमा यो एकाधिकारल अहिले बिश्वमा ब्यापक विघटनको सामना गरिरहेको छ। महत्वपूर्ण प्रविधिहरूमा अमेरिकी नेतृत्व तीव्र रूपमा घटेर ६४ मध्ये ६० क्षेत्र (२००३–२००७) बाट मात्र ७ (२०१९–२०२३) क्षेत्रमा पुगेको या तल झरेको छ, जबकि सोही अवधिमा चीन अगाडि बढेर ३ बाट ५७ मा माथितिर बढेको छ। यसले साम्राज्यवादी प्रविधि एकाधिकारको पहिलो व्यवस्थित विश्व–दक्षिणको सफलता दर्शाउँछ। दशकौँसम्म, चिनियाँ वृद्धिलाई सहन गरिएको थियो, यहाँसम्म कि स्वागत समेत गरिएको थियो, जबसम्म यो उच्च–मूल्य प्रविधिजन्य रोकावटहरूमा नियन्त्रण नगरी निर्माण क्षेत्रमा मात्र सीमित रहन्थ्यो। त्यो सन्तुलन त्यतिबेला भत्कियो जब चीनले अपनत्व र दक्षता बीचको अन्तरलाई कम गर्न थाल्यो, त्यसलाई पश्चिमी एकाधिकार रणनीतिहरूको प्रतिलिपि उतारेर होइन, तर त्यसलाई कमजोर पार्दै चीनले त्यसो गरेको हो । यसले बिकास मोडेलको भिन्नतालाई दर्शाउँदछ ।
यो प्रविधिमा रहेको साम्राज्यबादी एकाधिकारले अहिले ब्यापक विघटनको सामना गर्दैछ। महत्वपूर्ण प्रविधिमा अमेरिकी नेतृत्व ६४ क्षेत्रमा ६० (२००३–२००७) बाट केवल ७ मा (२०१९–२०२३) घटेको छ, जबकि चीन सोही अवधिमा ३ बाट ५७ मा बढेको छ। यसले पहिलो पटक व्यवस्थित रूपमा ग्लोबल साउथको सफलतालाई चिन्हित गर्दछ। चीनको विकास रणनीति उत्पादकतामा केन्द्रित भएको छ, भाडा(रेण्ट) निकासामा होइन। लामो योजना अवधिहरू, राज्य समन्वय, व्यापक प्राविधिक शिक्षा र अनुशासित पूँजी विनियोजन मार्फत, चीनले स्थायी रूपमा धेरै उच्च–स्तरीय क्षेत्रहरूमा पूर्ण औद्योगिक पारिस्थितिक प्रणालीहरू निर्माण गरेको छ। महत्त्वपूर्ण रूपमा, बिकसित हुँदै गरेको चिनीयाँ प्रकृतिको समाजवादी राज्यले घरेलु पूँजीलाई यो क्षमता भएका एकाधिकारमा रूपान्तरण हुनबाट रोकिएको छ कि जसबाट दीर्घकालीन उच्च लाभ निकाल्न सक्छ। कम्पनीहरू लागत, गुणस्तर, र प्रक्रिया नवाचारमा प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य छन्, बौद्धिक सम्पत्ति भाडामा निर्भर नहुने स्थिति बनाएर यसो गरिएको छ। त्यसको परिणामस्वरूप, चीनले बारम्बार ती प्रविधिहरूलाई रूपान्तरण गरेको छ जसलाई साम्राज्यबादी केन्द्रले प्रतिस्पर्धी, कम लागतको वस्तुमा भाडा(नाफा) कमाउने एकाधिकार(मोनोपली)को रूपमा व्यवहार गथ्र्यो । यसो गर्दा, चीनले साम्राज्यबादी शक्तिको भौतिक आधारमाथि नै आक्रमण गरेको छ।
यस चुनौतीको सामना गर्न अमेरिकी जवाफले अन्तरनिर्भरतालाई हातहतियारको रूपमा प्रयोग गरेको छ। सेमिकन्डक्टरमा निर्यात नियन्त्रण, उन्नत निर्माण उपकरणमा प्रतिबन्ध, एआई चिप्समा प्रतिबन्ध र मित्र राष्ट्रहरूमाथि अनुरूप हुनको लागि दबाव—यी सबै कुरा एउटै अनुमानमा आधारित छन्ः कि प्राविधिक रोकथाम बिन्दुहरूमा नियन्त्रणले अन्यत्रको विकासलाई स्थायी रूपमा रोक्न सक्छ।
बास्तबमा त्यो धारणा अत्यन्तै गलत छ किनभने प्रविधि स्थिर वस्तु होइन। यो उत्पादनशील शक्ति हो जुन भौतिक प्रक्रियाहरू, सीपहरू, र औद्योगिक प्रणालीहरूमा अन्तर्निहित छ र हुन्छ। जहाँ पर्याप्त उत्पादनशील क्षमता हुन्छ, त्यहाँ प्रतिबन्धले विकासलाई स्थगित गर्दैन। बरु, यसले विकल्प निर्माण, सिकाइ, र स्वदेशी नवाचार र नब प्रबर्तन गर्न बाध्य बनाउँछ। जब किन्ने विकल्प हराउँछ, तब बनाउने विकल्प अनिवार्य हुन्छ।यही कुरा चीनमा भइरहेको छ र यसरी चीन बिश्व बैकल्पिक शक्ति बन्दै र अघि बढ्दैछ । यस प्रकार हामीले अमेरिकी प्रबिधि एकाधिकार र चिनीयाँ उत्पादनशीलता बीच कसरी आधुनिक उत्पादनलाई परिभाषित गर्ने प्रमुख क्षेत्रहरूमा खुलस्त हुन्छ भन्ने सर्सरी अध्ययन गर्दा सेमिकन्डक्टर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र रोबोटिक्स, ऊर्जा प्रणालीहरू, महत्वपूर्ण खानीहरू, औद्योगिक आपूर्ति श्रृंखलाहरू, र सैनिक–औद्योगिक आधारहरूको थप गम्भीरतम अध्ययन र मनन गर्नु पर्दछ र त्यसमा पनि अमेरिकाले सबैभन्दा सुरक्षित किल्ला मानेको सेमिकण्डक्टर क्षेत्रको झनै गहन र गम्भीर अध्ययन गर्नै पर्दछ भन्ने निष्कर्श निस्कन्छ ।
