काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीच १४ बुँदे युद्धविराम सम्झौता भएको छ । विभिन्न अन्तर्राष्टिय सञ्चारमाध्यमले सम्झौताका १४ बुँदा सार्वजनिक गरिरहेका छन् । अलजजिराकाे समाचारअनुसार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको प्रशासनका एक वरिष्ठ अधिकारीले पत्रकारहरूसँगको फोन संवादका क्रममा अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको युद्ध अन्त्य गर्ने समझदारीपत्रको पाठ पढेर सुनाएका थिए ।
पाकिस्तानका अनुसार ‘इस्लामाबाद एमओयू’ कार्यान्वयनमा आइसकेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार उक्त समझदारीमा इरानले परमाणु हतियार नबनाउने वा नकिन्ने, सबै मोर्चामा युद्ध अन्त्य गर्ने तथा हर्मुज जलमार्ग पुनः सञ्चालनमा ल्याउने प्रावधान समावेश छन्।
इरानको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बघाईले संयुक्त राज्य अमेरिकासँग भएको समझदारीपत्रलाई अन्तिम रूप दिइएको र दुवै पक्षले विद्युतीय रूपमा हस्ताक्षर गरिसकेको घोषणा गरेका छन्। उनका अनुसार उक्त सम्झौता कार्यान्वयनमा समेत आइसकेको छ।
दुई देशबीचको युद्धविराम अवधि विस्तार गर्ने अमेरिका–इरान सम्झौतामा हस्ताक्षर भइसकेको र यो अहिले लागू भइसकेको ह्वाइट हाउसका एक अधिकारीले पुष्टि गरेका छन्।
‘समझदारीपत्र’ भनिएको १४ बुँदे सम्झौतामा इरानले कहिल्यै पनि परमाणु हतियार नराख्ने उल्लेख गरिएको छ। साथै, इरानको ‘पुनर्निर्माण तथा आर्थिक विकास’ का लागि ३०० अर्ब अमेरिकी डलरको कोष स्थापना गर्ने प्रतिबद्धता पनि जनाइएको छ, यद्यपि त्यसमा अमेरिकाले अनिवार्य रूपमा योगदान गर्नुपर्ने छैन। यो सम्झौता अमेरिका, इरान र इजरायलबीचको द्वन्द्व सुरु भएको चार महिनापछि आएको हो।
ट्रम्प प्रशासनले यस सम्झौतालाई ‘कार्यसम्पादनमा आधारित’ सम्झौता भनेको छ, जसअनुसार इरानले आफ्ना प्रतिबद्धताहरू पालना गरेमा मात्र त्यसबाट लाभ प्राप्त गर्नेछ।
यद्यपि, सम्झौताको पाठले धेरै प्रश्नहरूको स्पष्ट उत्तर दिएको छैन र धेरै महत्वपूर्ण विषयहरू अझै समाधान हुन बाँकी छन्।
यी हुन् समझदारीका १४ बुँदा
एक
संयुक्त राज्य अमेरिका र इस्लामिक गणतन्त्र इरान तथा वर्तमान युद्धमा संलग्न उनीहरूका सहयोगीहरूले यो समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर गर्दै लेबनानसहित सबै मोर्चामा तत्काल र स्थायी रूपमा सैन्य कारबाही अन्त्य भएको घोषणा गर्छन् । अबदेखि एकअर्काविरुद्ध कुनै युद्ध वा सैन्य कारबाही सुरु नगर्ने, एकअर्काविरुद्ध बल प्रयोग वा बल प्रयोगको धम्की नदिने र लेबनानको क्षेत्रीय अखण्डता तथा सार्वभौमिकता सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन् । अन्तिम सम्झौताले लेबनानसहित सबै मोर्चामा युद्धको स्थायी अन्त्य पुष्टि गर्नेछ ।
दुई
संयुक्त राज्य अमेरिका र इस्लामिक गणतन्त्र इरान एकअर्काको सार्वभौमिकता र क्षेत्रीय अखण्डताको सम्मान गर्ने तथा एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन् ।
तीन
संयुक्त राज्य अमेरिका र इस्लामिक गणतन्त्र इरानले अधिकतम ६० दिनभित्र (आपसी सहमतिमा थप गर्न सकिने) अन्तिम सम्झौता वार्ता गरेर हासिल गर्ने प्रतिबद्धता जनाउँछन् ।
चार
यो समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएपछि अमेरिकाले इरानविरुद्धको नौसैनिक नाकाबन्दी र अवरोध हटाउन सुरु गर्नेछ र ३० दिनभित्र पूर्ण रूपमा अन्त्य गर्नेछ । यस अवधिमा जहाज आवागमन युद्धअघिको स्तरअनुसार पुनःस्थापित गरिनेछ । अन्तिम सम्झौतापछि ३० दिनभित्र अमेरिकाले इरान नजिक तैनाथ आफ्ना सेना हटाउनेछ ।
पाँच
समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएपछि इरानले ६० दिनका लागि फारसको खाडीबाट ओमान सागर र त्यसको विपरीत दिशामा व्यापारिक जहाजहरूको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्न प्रयास गर्नेछ । जहाज आवागमन तत्काल सुरु हुनेछ र प्राविधिक तथा सैन्य अवरोध हटाउने तथा समुद्री क्षेत्र सफा गर्ने काम ३० दिनभित्र पूरा गरिनेछ । इरानले ओमान तथा अन्य खाडीका देशहरूसँग अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार होर्मुज जलडमरूमार्गको भविष्यको व्यवस्थापन र समुद्री सेवाबारे वार्ता गर्नेछ ।
छ
संयुक्त राज्य अमेरिकाले क्षेत्रीय साझेदारहरूसँग मिलेर इरानको पुनर्निर्माण र आर्थिक विकासका लागि कम्तीमा ३०० अर्ब अमेरिकी डलरको योजना बनाउनेछ । यसको कार्यान्वयन संयन्त्र अन्तिम सम्झौतामा ६० दिनभित्र तय गरिनेछ । आवश्यक सबै अनुमति र छुट अमेरिकाले दिनेछ ।
सात
संयुक्त राज्य अमेरिकाले संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्का निर्णय, अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीसम्बन्धी निर्णय तथा अमेरिकी एकपक्षीय प्रतिबन्धहरू (प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष) सहित इरानमाथिका सबै प्रकारका प्रतिबन्ध हटाउनेछ । यसको समयतालिका अन्तिम सम्झौताको भाग हुनेछ ।
आठ
इरानले आणविक हतियार खरिद वा विकास नगर्ने पुनः पुष्टि गर्छ । इरानको भण्डारण गरिएको प्रशोधित आणविक सामग्रीको व्यवस्थापनबारे दुवै पक्ष आपसी सहमतिमा समाधान खोज्नेछन् । यसको निगरानीमा साइटमै प्रशोधन स्तर घटाउने प्रक्रिया समावेश हुन सक्छ । अन्तिम सम्झौतामा आणविक कार्यक्रम र इरानको आणविक आवश्यकतासम्बन्धी विषयहरू समाधान गरिनेछन् ।
नौ
अन्तिम सम्झौता नहुँदासम्म दुवै पक्ष यथास्थिति कायम राख्नेछन् । इरानले हालको आणविक कार्यक्रमको अवस्था कायम राख्नेछ र अमेरिकाले नयाँ प्रतिबन्ध लगाउने छैन तथा क्षेत्रमा थप सेना पठाउने छैन ।
दश
समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएदेखि प्रतिबन्ध अन्त्य नभएसम्म अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयले इरानी कच्चा तेल, पेट्रोलियम पदार्थ, त्यससँग सम्बन्धित सेवा, बैंकिङ, बीमा र ढुवानीका लागि छुट दिनेछ ।
एघार
अमेरिकाले इरानका रोक्का गरिएका अज्ञात रकम र सम्पत्ति प्रयोगका लागि उपलब्ध गराउनेछ । यी रकम फुकुवा गर्ने प्रक्रिया वार्ताका क्रममा तय गरिनेछ । अमेरिकाले आवश्यक सबै अनुमति र लाइसेन्स जारी गर्नेछ ।
बाह्र
यो समझदारीपत्रको कार्यान्वयन र भविष्यको अन्तिम सम्झौताको पालना निगरानी गर्न संयुक्त संयन्त्र स्थापना गरिनेछ ।
तेह्र
समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भएपछि र पहिलो, चौथो, पाँचौँ, दशौँ र एघारौँ बुँदाको कार्यान्वयन सुरु भएपछि, अमेरिका र इरानले बाँकी विषयहरूमा मात्र अन्तिम सम्झौताका लागि वार्ता सुरु गर्नेछन् ।
चौध
अन्तिम सम्झौतालाई बाध्यकारी संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्को प्रस्तावमार्फत अनुमोदन गरिनेछ ।
