काठमाडौं / आसन्न निर्वाचन सम्पन्न हुनुअघि नै हारजितको अनुमानसहित परिणाम सार्वजनिक गर्ने केही सञ्चारमाध्यमको प्रवृत्तिप्रति निर्वाचन आयोगले गम्भीर आपत्ति जनाएको छ । विशेषगरी चितवन निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ मा रास्वपा उम्मेदवार सोबिता गौतमको जित प्रक्षेपण गरिएको सामग्री ‘सेतोपाटी डटकम’मा सार्वजनिक भएपछि आयोगले यसलाई निर्वाचन आचारसंहिताविपरीत कार्य भन्दै कडा चेतावनी दिएको हो । आयोगले यस्तो गतिविधिले मतदाताको स्वतन्त्र निर्णयलाई दिग्भ्रमित पार्न सक्ने र निष्पक्ष प्रतिस्पर्धाको वातावरण खलबल्याउने जनाएको छ ।
काठमाडौंमा आयोजित प्रतिनिधिसभा निर्वाचन मतदाता शिक्षा तथा निर्वाचन प्रचार–प्रसारसम्बन्धी छलफल कार्यक्रममा प्रमुख निर्वाचन आयुक्त रामप्रसाद भण्डारीले मतदानअघि नै अनुमान वा मत सर्वेक्षणका नाममा नतिजा सार्वजनिक गर्नु गम्भीर विषय भएको बताए । उनले अनुमानमा आधारित सर्वेक्षण सार्वजनिक गर्दा उम्मेदवारहरू हतोत्साहित हुने र स्वस्थ प्रतिस्पर्धा कमजोर बन्ने धारणा राखे । निर्वाचनको वातावरण प्रभावित हुने गरी सामग्री सम्प्रेषण नगर्न उनले सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई आग्रह गरे ।
आयोगका अनुसार निर्वाचनको मर्यादा कायम राख्नु सबै पक्षको साझा दायित्व हो । प्रेस स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको आधार स्तम्भ भए पनि त्यसको प्रयोग गर्दा मतदाताको गोप्य मतदान अधिकार र स्वतन्त्र विवेकलाई सम्मान गर्नुपर्नेमा आयोगले जोड दिएको छ । प्रविधिको तीव्र विकाससँगै कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) प्रयोग गरी दिग्भ्रमित पार्ने सामग्री उत्पादन र प्रसार हुने जोखिम बढेको भन्दै आयोगले संयमता अपनाउन सचेत गराएको छ ।
चितवन निर्वाचन क्षेत्र नम्बर ३ को नतिजा घोषणा गरेको शैलीमा उक्त अनलाइनले समाचार सम्प्रेषण गरेपछि नियामक निकाय सक्रिय बनेका छन् । उक्त सामग्रीमा उम्मेदवारको नाम किटान गरी ‘जित्नेछन्’ भनी प्रक्षेपण गरिएको थियो । यस विषयमा प्रेस काउन्सिल नेपालले गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको जनाउँदै पत्रकार आचारसंहिता, २०७३ (पहिलो संशोधन, २०७६) तथा निर्वाचन आचारसंहिता, २०८२ बमोजिम कारबाही प्रक्रिया अघि बढाइएको जनाएको छ ।
काउन्सिलले सोमबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा निष्पक्ष निर्वाचनका लागि आमसञ्चारमाध्यमले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने उल्लेख गर्दै मतदाताको विवेकलाई प्रभाव पार्ने किसिमका विश्लेषण वा मत सर्वेक्षण सामग्री प्रकाशन–प्रसारण नगर्न आग्रह गरेको छ । निर्वाचन आयोगको पत्राचारका आधारमा काउन्सिलले आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाउने व्यवस्था रहेको समेत स्पष्ट पारिएको छ । निर्वाचन आचारसंहिता उल्लंघन भएमा निर्वाचन आचारसंहिता, २०८२ र निर्वाचन (कसुर तथा सजाय) ऐन, २०७३ बमोजिम कारबाही हुन सक्ने स्मरण गराउँदै काउन्सिलले सञ्चार माध्यम, पत्रकार तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई संवेदनशील हुन अनुरोध गरेको छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार निर्वाचनअघि सार्वजनिक गरिने अनुमानित नतिजाले मतदातामा मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्छ । ‘ब्यान्डवागन इफेक्ट’ अर्थात् जित्ने भनिएको उम्मेदवारतर्फ मत झुक्ने वा ‘अन्डरडग इफेक्ट’ अर्थात् कमजोर ठानिएको पक्षप्रति सहानुभूति बढ्ने जस्ता प्रवृत्ति देखिन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा वास्तविक मतदाताको स्वतन्त्र निर्णय प्रभावित हुने जोखिम रहन्छ । आयोगले पनि यही विषयलाई मुख्य चिन्ताका रूपमा उठाएको छ । निर्वाचनको निष्पक्षता केवल मतदानको दिन मात्र होइन, सम्पूर्ण प्रक्रिया भरि सुनिश्चित हुनुपर्छ । प्रचार–प्रसार, विश्लेषण, सर्वेक्षण र समाचार सम्प्रेषणका क्रममा सन्तुलन र जिम्मेवारी अपरिहार्य हुन्छ । निर्वाचन नहुँदै परिणाम घोषणा गरिनु लोकतान्त्रिक अभ्यासको मूल मर्मविपरीत हुने आयोगको ठहर छ ।
हाल सामाजिक सञ्जालमार्फत सामग्री तीव्र गतिमा फैलिने भएकाले गलत वा अपुष्ट सूचना रोक्न झन् कठिन बनेको छ । एआई प्रविधिबाट तयार गरिएका दृश्य, ध्वनि वा सामग्रीले मतदातालाई भ्रमित पार्न सक्ने जोखिम आयोगले औंल्याएको छ । त्यसैले केवल परम्परागत सञ्चारमाध्यम मात्र होइन, डिजिटल प्लेटफर्म र व्यक्तिगत प्रयोगकर्ताले पनि आचारसंहिता पालना गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ । निर्वाचनको समयमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र नियमनबीच सन्तुलन कायम गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । तर गलत सूचना वा पूर्वाग्रही विश्लेषणले निर्वाचनको विश्वसनीयता नै कमजोर पार्न सक्छ । त्यसैले नियामक निकायले समयमै ध्यानाकर्षण गराउनु आवश्यक कदमका रूपमा हेरिएको छ ।
प्रेस काउन्सिल नेपालले विज्ञप्तिमार्फत मतदाताको गोप्य मतदान अधिकारलाई सम्मान गर्न र कसैको पक्ष वा विपक्षमा दुष्प्रचारयुक्त सामग्री नसम्प्रेषण गर्न अनुरोध गरेको छ । निर्वाचनजस्तो संवेदनशील प्रक्रियामा पत्रकारिताको भूमिका केवल सूचना दिने मात्र होइन, लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको संरक्षण गर्ने पनि हो । विशेषगरी मत सर्वेक्षण वा चुनावी विश्लेषण प्रस्तुत गर्दा वैज्ञानिक विधि, स्पष्ट स्रोत र कानुनी सीमा पालन गर्नु अनिवार्य हुन्छ । अन्यथा त्यसले उम्मेदवारको छवि, मतदाताको मनोविज्ञान र समग्र प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणमा असर पु¥याउन सक्छ । प्रमुख निर्वाचन आयुक्त भण्डारीले तोकिएको मितिमा निर्वाचन सफल पार्न सबै पक्षको सकारात्मक भूमिका आवश्यक रहेको बताएका छन् । निर्वाचन निष्पक्ष, स्वच्छ र विश्वसनीय बनाउन सञ्चारमाध्यम, राजनीतिक दल, उम्मेदवार तथा नागरिक सबैले संयम र जिम्मेवारी अपनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिएका छन् । ज
