सबि भट्टराई
नेपाली राजनीतिमा दशकौंदेखि पुराना दलहरू नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीलगायतको वर्चस्व कायम छ । यी दलहरूले सत्ता, सरकार र नीति निर्माणमा प्रमुख भूमिका निर्वाह गरेका छन् । विभिन्न गठबन्धन, विभाजन र पुनर्मिलनमार्फत उनीहरूले आफ्नो प्रभावलाई निरन्तरता दिएका छन् । तर, पछिल्ला वर्षहरूमा युवा पुस्ताको असन्तुष्टि बढ्दै गएपछि वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको उदय भएको छ । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जस्ता नयाँ दलहरूले यो परिवर्तनको प्रतिनिधित्व गरेका छन् ।
आगामी फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनले यो भिन्नतालाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्ने देखिएको छ । यो चुनाव विशेषगरी पुराना र नयाँ दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धाको रूपमा देखापरेको छ । पुराना दलहरूमा कांग्रेस, एमाले, नेकपा आदि छन् भने नयाँमा रास्वपा प्रमुख छ । विभिन्न निर्वाचन क्षेत्रमा यी दलका उम्मेदवारहरूबीच नै मुख्य प्रतिस्पर्धा हुने प्रष्ट संकेत छ । झापा—५ मा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र रास्वपाका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह (बालेन) बीचको भिडन्त यसको जीवन्त उदाहरण हो । यो क्षेत्रमा पुरानो पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने ओली र नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने बालेनबीचको प्रतिस्पर्धा राजनीतिक परिवर्तनको प्रतीक बनेको छ ।
चनाव नजिकिँदै गर्दा जनतामा मतदानसम्बन्धी उच्च सचेतता देखिएको छ । कुन पार्टी वा उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने, कसलाई भोट हाल्ने भन्ने विषयमा व्यापक छलफल भइरहेको छ । तर, अधिकांश जनताले यो समर्थनलाई चुनावसम्म मात्र सीमित राख्नुपर्ने धारणा राखेका छन् । चुनावपछि पनि एकआपसमा रिसइबी, द्वेष वा सामाजिक विभाजन ननिम्त्याउने भन्दै उनीहरूले परिपक्वता प्रदर्शन गरेका छन् । सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसमा यो कुरा बारम्बार दोहोरिएको छ । जनताले राजनीतिलाई व्यक्तिगत द्वन्द्व नबनाई राष्ट्रिय मुद्दामा केन्द्रित गर्न खोजेका छन् । यो प्रवृत्तिले नेपाली लोकतन्त्रको परिपक्वता दर्साउँछ ।
तर, नेताहरूको व्यवहार भने यसको ठीक उल्टो छ । पुराना दलका नेताहरूले नयाँ दल, खासगरी रास्वपा र यसका नेताहरूलाई लक्षित गरेर आक्रामक अभिव्यक्ति दिइरहेका छन् । रास्वपाका उम्मेदवारहरूमाथि विभिन्न आरोप, लाञ्छना र कटाक्ष लगाइएका छन् । एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले रास्वपा सभापति रवि लामिछाने र बालेनविरुद्ध पटक—पटक तीखा टिप्पणी गरेका छन् । एमाले सचिव महेश बस्नेतलगायत नेताहरूले पनि यस्तै अभिव्यक्ति दिएका छन् । यी अभिव्यक्तिले चुनावी माहोललाई मुद्दाबाट टाढा लगेर व्यक्तिगत आक्रमणतर्फ मोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ ।
यसको विपरीत, रास्वपाका नेताहरूको शैली फरक र सकारात्मक छ । रवि लामिछाने, बालेन शाह, स्वर्णिम वाग्ले, मनीष झा लगायतले पुराना दलका नेतालाई गाली गर्ने वा व्यक्तिगत आरोप लगाउने अभिव्यक्ति दिएका छैनन् । उनीहरूले जनतालाई प्रत्यक्ष भेट्ने, आफ्ना एजेन्डा प्रस्तुत गर्ने र जनताको समस्या सुन्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिएका छन् । घरदैलो, अन्तक्र्रिया कार्यक्रम र सभामार्फत् सुशासन, युवा रोजगारी, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सेवा प्रवाह सुधार जस्ता मुद्दालाई अगाडि सारेका छन् । यो दृष्टिकोणले नयाँ दलहरूलाई जनमुखी, मुद्दामा केन्द्रित र संयमित देखाएको छ ।
हालैको एउटा घटनाले यो भिन्नतालाई अझ प्रस्ट पारेको छ । निर्वाचनको प्रचारका क्रममा बालेन शाह झापा—५ अन्तर्गत दमक—३ मा पुगेर प्रतिस्पर्धी केपी शर्मा ओलीको चुनावी प्रचार कार्यालय अगाडि गए । त्यहाँ बसिरहेका एमालेका स्थानीय नेता तथा कार्यकर्तासँग हात मिलाए । एमाले कार्यकर्ताले ’भेट भयो, खुशी लाग्यो’ भने । यो घटना राजनीतिक संस्कारको उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ । बालेनले प्रतिस्पर्धीलाई सम्मान गर्दै चुनावी प्रचारलाई सभ्य र सकारात्मक बनाएका छन् । यो कार्यले पुराना नेताहरूको आक्रामक शैलीसँग तुलना गर्दा नयाँ दलका नेताहरूको संयम, परिपक्वता र उच्च राजनीतिक संस्कार उजागर भएको छ ।
यो भिन्नता केवल अभिव्यक्ति शैलीमा मात्र होइन, राजनीतिक दृष्टिकोण र जनसेवाको प्रतिबद्धतामा पनि आधारित छ । पुराना दलहरूले लामो समय सत्तामा रहँदा विकास गरेका अभ्यासहरूमा व्यक्तिगत प्रतिशोध, आरोप—प्रत्यारोप, गठबन्धनको राजनीति र दलगत स्वार्थ प्रमुख छन् । यसले राजनीतिलाई नकारात्मक र विभाजनकारी बनाएको छ । नयाँ दलहरूले भने जनताको अपेक्षा अनुसार मुद्दामा आधारित, सकारात्मक, समावेशी र सद्भावपूर्ण राजनीति अपनाउने प्रयास गरेका छन् । बालेनको दमकको व्यवहारले स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको जीवन्त उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ ।
लोकतन्त्रको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष नै स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हो— जहाँ एकअर्कालाई सम्मान गर्दै जनताको सेवा गर्ने प्रतिस्पर्धा हुन्छ । बालेनले व्यवहारमै यो देखाएका छन् । यो प्रवृत्तिले अन्य दलका नेताहरूलाई पनि आत्मसमीक्षा र सिक्ने अवसर दिएको छ । यदि पुराना नेताहरूले नयाँ पुस्ताको यो शैलीबाट प्रेरणा लिए भने नेपाली राजनीतिमा सकारात्मक परिवर्तन आउन सक्छ । चुनावपछि पनि यो सद्भाव कायम रहनुपर्छ । जनताले देखाएको परिपक्वता र नयाँ नेताहरूको संयमित व्यवहारले राजनीतिक संस्कारलाई नयाँ उचाइ दिन सक्छ । पुराना विगतको विरासत र प्रतिशोध बोकेर हिँड्दै आएका छन् भने नयाँले भविष्यको आशा, सद्भाव र जनमुखी प्रतिबद्धता बोकेर अघि बढेका छन्, राजनीतिमा नयाँ र पुरानाबीचको मुख्य भिन्नता यही हो । फागुन २१ को निर्वाचनले यो भिन्नतालाई निर्णायक रूपमा प्रमाणित गर्नेछ । त्यसैले यो चुनाव केवल सांसद छान्ने होइन, राजनीतिक संस्कार छान्ने पनि हो ।
