– लोकनारायण सुबेदी
रुसका बिश्व प्रसिद्ध साहित्यकार लियो टोल्स्टायले भारतका गान्धिलाई आफ्नो अन्तिम पत्र लेखदै भनेका रहेछन् — ‘मनुष्य जातिका सारा अन्याय र कठिनाईहरु यसकारण पैदा हुने गर्दछन् कि प्रेमको नियमलाई मानिसहरुले मानेनन् । त्यसको ठाउँमा हिंसाका नियम अघि सारे’ यसरी एकथरी भारतीयहरु भन्दै छन् कि टोल्स्टायद्वारा भारतीयलाई लेखेका ती पत्रहरुको सामयिकता आज पनि रहिरहेको छ
हुन पनि भारतको स्वतन्त्रता संग्राममा रुसका ती महान लेखक लियो टोल्स्टोयको भारतीय समाजसेवीहरु,पत्रकाहरु तथा लेखकहरुसँग बिस्तृत पत्राचारको सम्बन्ध रहेको प्रमाणहरु छन् । भनिन्छ टोल्सटायल भारतबाट आउने पत्रहरुलाई गम्भीरतापूर्बक लिने गर्दथे । अनि प्रायः हरेक पत्रहरुको उत्तर पनि दिने गर्दथे । उनलाई पत्र लेख्नेहरुमा भारत मद्रासका प्रसिद्ध नेता तथा पत्रकार ए.रामशेषन जसले त्यति बेला लोकप्रिय भएको राजनीतक समाचार पत्र ‘आर्यन’ प्रकाशन गर्ने गर्दथे । उनले एउटा पत्रमा टोल्स्टायलाई लेखे – हाम्रो देश एउटा महँगो सरकारको गतिबिधिका कारण दिनप्रतिखि दरिद्र बन्दै गइरहेको छ ।बिदेशी पूँजीपतिले यहाँको सम्पत्ति बाहिर लगिरहेका छन् । त्यसको परिणाम के भएको छ भने निरन्तर अनिकाल पर्ने गरेको छ’ ।
ती रुसी बिद्वान टोल्स्टायले रामशेषनको त्यस पत्रप्रति रुची देखाए र २५ जुलाई १९०१ का दिन एउटा लामो पत्र लेखेर उत्तर दिए । त्यसमा उनले लेखेका छन् –‘कुनै पनि समाज या जन समूह जुन हिंसामा आधारित भनेका छन् त्यो केवल आदिम अबस्थामा मात्रै होछ, त्यो अझ निक्कै खतरनाक अबस्थामा पनि छ’ । त्यसमा टोल्सटायले भारतको ऐतिहासिक बिकासको चर्चा गर्दै भारतीयहरुलाई सुझाव दिएका छन् कि ‘यसरी नै यो चल्दै रहन्छ जबसम्म तिम्रो देशका मानिसहरु सिपाही बनेर काम गर्दै रहन्छन् । तिमीहरुले अग्रेजहरुको हि«ंसक शासनमा सहयोग दिनु हुँदैन र हिंसामा आधारित सरकारमा कुनै पन प्रकारले भाग लिनु हुँदैन’।
टोल्टायसँग जुन अन्य भारतीय लेखकहरुले पत्र लेखे तीमध्येमा दार्शनिक बाबा प्रेमानन्द भारती प्रमुख मानिन्छन् । उनी बिवेकानन्दका शिष्य थिए र १९०२ मा अमेरिका गएका थिए । उनी अमेरकाको लसएञ्जेल्सबाट ‘द लाईट अफ एशिया’ नामको समाचार पत्र निकाल्दथे ।
त्यसैगरी टोल्सटायलाई त्यतिबेला पत्र लेख्ने अन्य भारतीयहरुमा प्रसिद्ध कानुन ब्यवासायी तथा पत्रकार डा. गोपाल चेट्टीले पनि टोल्स्टायसँग बर्षौसम्म पत्राचार गरेका थए । टोल्सटोयसँग पत्राचार गर्ने अन्य महानुभावहरुमा प्रोफेसर रामदेब, लेखक अब्दुल्ला अल–मामु सुहारावर्दी,आरएम दासशर्मा, दार्शनिक एसआर चित्तल,कलकत्ताको पत्रिकाका सम्पादक मिनी रबिन्सन र मद्रासका सामाजिक कार्यकर्ता बैद्यनाथ आदि प्रमुख ब्यक्तिहरु रहेका थिए ।
टोल्स्टायको रुसी जारशाहीको मूल्यका बिरुद्ध – ‘म चुप रहन सक्तिन’ लेख प्रकाशित भइसकेपछि उनीकहाँ आउने गरेका पत्रहरुको ताँती नै लाग्यो । जून १९०८ मा तारकनाथ मेहताले एउटा पत्र र आफ्नो पत्रिका ‘फ्री हिन्दुस्तान’अंक टोल्स्टायलाई पठाएका थिए । त्यसको उल्लेख टोल्स्टोयले आफ्नो डायरीमा गरेका छन् । उनले तारकनाथ मेहतालाई भारतमा उपनिवेशबादको पीडालाई लिएर अरु थप सामाग्रीहरु पठाउन पनि पत्र लेखेका थिए ।
तारकनाथले टोल्स्टोयलाई लेखेको आफ्नो पत्रमा बताएको छ कि ‘यदि कुनै भारतीयले अग्रेजहरुसँग न्यायको भिख माग्दछ भने उसलाई सरासर राजद्रोही भनिने गर्दछ र उसलाई जेलमा हाल्ने गरिन्छ या उसलाई देश निकाला गर्ने गरिन्छ । गंगाधर तिलक जस्ता ब्यक्तिमाथि जो भारतीय राष्ट्रिय आन्दोलनका नेता थए, बिद्रोह उक्साउने आरोप लगाइयो र छ बर्षका लागि उनलाई नर्बासित गरियो’ । उनले त्यसमा थप के पनि लेखेका छन् भने ‘भारत गोराहरुका लाग स्वर्ग छ तर भारतीयहरुकालाग नरक’ । हाम्रो लागि एउटै बाटो बचेको छ कि हामीले तपाईहरु जस्ता मानिसहरुलाई ध्यान आकृष्ट गरौ जसले सरा संसारका सामुमा अँग्रेजहरुको भण्डाफोर गर्न सकौं र यसरी उनीहरुमाथि आफ्नो प्रभाव या असर पार्न सकौं ।
टोल्स्टायले १४ डिसेम्बर १९०८ का दिन तारकनाथलाई ‘ए लेटर टू ए हिन्दू’ नामक पत्र लेखे । त्यो पत्रिकामा चाडै नै अनुबादित भएर ‘स्वतन्त्रता संग्राम’ को प्रेरणाको श्रोत बन्न पुग्यो । उनले त्यस पत्रमा भनेका छन् कि ‘गुलामी भारतमा अनौठो र बिचित्रको लाग्दछ । किनकि यहाँ २० करोड मानिस छन् जसको आध्यात्मिक र शारिरीक शक्ति धेरै नै उच्च छ । तर पनि तिनले आफुलाई यस्ता मुठ्ठिभर मानिसहरु अधिनस्थ मान्दछन्,जो तिनको धार्मिक नैतिकता धेरै बढी छ र ती तल हुन्छन’। यस सम्बन्धमा रोमा रोलाँले लेखेका छन् कि टोल्स्टयको ‘ए लेटर टु ए हिन्दू’ले सारा संसारमा उपनिबेशाबादी दासतालाई जबर्जस्त टक्कर दियो ।भारत र अन्य देशहरुका उपनिवेशबादी सरकारले ‘ए लेटर टु ए हिन्दू’लाई जफत गरे र त्यसलाई सोझै बिद्रोह भड्काउने गरेका अन्य साहित्यको समकक्ष माने । त्यो पत्र संसारको क्रान्तिकारी पत्र–पत्रिकाहरुको एउटा महत्वपूर्ण दस्ताबेज बन्न गयो ।
गान्धि जतिबेला बेलायतमा कानुन पढिरहेका थिए त्यस बेला १८८९मा ‘फ्रान्सली क्रान्ति’ को शताब्दीका अवसरमा फ्रान्सको ‘आईफिल टावर’मा एउटा भब्य प्रदर्शनको आयोजना गरिएको थियो । त्यस कार्यक्रमलाई टोल्स्टायले सम्बोधन गर्ने भएका थिए । उनको भाषण सुन्न गान्धि बेलायतबाट पेरिस पुगेका थिए । टोल्स्टायले आधुनिक सभ्यता(पूँजीवादी सभ्यता)लाई हि«ंसक, बनावटी र मुनाफाखोर र मानबताका लागि घातक करार गरेका थिए । त्यो भाषण सुनेर गान्धि टोल्स्टायबाट अत्यन्तै प्रभाबित भएका थिए । गान्धि दक्षिण अफ्रिका पुगेर टोल्स्टाय साहित्यको गम्भीर अध्ययन गरे । गान्धिको टोल्टायसँग पत्राचार कुन परिस्थितिमा आरम्भ भएको थियो त्यसको उल्लेख गान्धिले आफ्नो आत्मकथात्मक पुस्तक ‘दक्षिण अफ्रिकामा सत्याग्रह’मा उल्लेख गरेका छन् । गान्धि टोल्स्टायको ‘स्वर्गको राज्य तिमी भित्रै छ’पुस्तक तथा ‘पुनर्जागरण’ उपन्यासबाट धेरै नै प्रभाबित भएका थिए ।
सन् १९०९ मा गान्धि दक्षिण अफ्रिकाको एक प्रतिनिधिमण्डसँग बृटिश सरकारसँग भेट गर्न लण्डन गएका थिए । लण्डनबाट नै गान्धिले टोल्स्टायलाई दक्षिण अफ्रिकाको पूरै स्थितिका बारेमा बताएका थिए । गान्धिले बेलायतको आफ्नो त्यो यात्राको उल्लेख गर्दै भनेका छन् कि उनी लण्डन जुन उदेश्यले गएका थिए त्यो पूरा भएन । आफ्नो पत्रको अन्त्यमा गान्धिले ‘ए लेटर टु ए हिन्दू’ को अनुबाद गरेर भारतीयहरुका बीच प्रचार गर्ने अनुमति पनि मागे ।
टाल्स्टोयले सेप्टेम्बर–अक्टोबार १९०९ मा गान्धिलाई पठाएको आफ्नो पत्रमा लेखेका छन् कि ‘ईश्वर ट्रान्सवाल(अफ्रिका)मा हाम्रा प्रिय दिदी बहनी दाजुभाइलाई सहायता गर्नु होेला । हामीकहाँ पनि सौम्यताका बिरुद्ध पशुता, बिनम्रता र प्रेमका बिरुद्ध अहंकार अनि हिंसाका बीच यो लडार्ई तीब्ररुपले अनुभव गरिदै रहेको छ’ । टोल्स्टायले पत्रको अन्त्यमा लेखेका छन् ‘भारतीय भाषामा मेरा पत्रहरुको अनुबाद र प्रसार मेरा लागि बहुतै आनन्दको बिषय हुनेछ ।
गान्धिले नोभेम्बर १९०९ मा एउटा अर्को पत्र टोल्स्टायलाई लेखे कि ‘तपाईले आफ्नो प्रभावलाई जसरी उचित सम्झनु हुन्छ त्यसलाई उपयोगमा ल्याएर यस आन्दोलनलाई लोकप्रिय बनाउनु होस् । यदि यो सफल भयो भने त्यो केवल अधर्म,घृणा र असन्त्यमाथि धर्म, प्रेम र सत्यको बिजय हुनेछ अझ भारतमा त यो लाखौ मानिसहरुका लागि र संसारका अरु भागहरुमा पनि जनताका लागि यो एक आदर्शजस्तो भएर काममा आउनेछ’ ।
अप्रिल १९१० मा गान्धिले तेश्रो पत्र लेखे र त्यस पत्रका साथमा आफ्नो पुस्तक ‘इण्डियन होम रुल’ पनि पठाए । गान्धिले टोल्स्टायको ‘ए लेटर टु ए हिन्दू’ का केही अंशहरुलाई पनि आफ्नो पत्रमा उल्लेख गरे कि ‘भारतबासी राज्य शासन–ब्यबस्थालाई असहयोग गरुन्, बृटिश सेनामा नोकरी नगरुन्, कर नतिरुन् इत्यादि । प्रष्ट हुन्छ कि गान्धिल टोल्स्टायका बिचारहरुलाई सम्मिलित गर्दै भारतमा ‘असहयोग आन्दोलन’ चलाएका थिए ।
२५ अप्रिल १९१० का दिन टोल्स्टायले गान्धिलाई यसो भनेर पत्र लेखे ‘मैले तपाईका किताबहरु रुचीकासाथ पढें । मेरो मतबाट त्यसमा जुन अहिंसाको प्रश्नलाई चर्चा गर्नु भएको छ त्यो केवल भारतीयहरुका लागि मात्र नभएर पूरै मानब जातिका लागि सबैभन्दा बढी महत्वको कुरा हो’। टोल्स्टायले पत्रको अन्त्यमा लेखेका छन् –‘म स्वस्थ छुइन र त्यसैले तपाईको किताब र तपाईको बारेमा जेजे कुरा मेरो मनमा छ ती सबै कुरा लेख्न नसक्ने भएँ । म तपाईको कामको बहुतै सराहना गर्ने गर्दछु । म जब स्वस्थ हुनेछु, लेख्नेछु’।
यसै बीच ट्रान्सवालमा भारतीयहरुको अफ्रिकी शासनका बिरुद्ध आन्दोलन निकै चर्काे हुँदै गएको थियो । त्यस आन्दोलनको परिणामस्वरुप अनेक आन्दोलनकारीहरुका परिबारहरु अभावग्रस्त हुन पुगे र ती खान नपाएर मर्ने स्थिति बन्यो । ती परिबारहरुको सहयोगका लागि गान्धिले आफ्ना एक मित्र हेलमान केलनबाखको ११०० एकड भूमिमा एक खेतीपातीको फार्म बनाए र त्यसको नाम ‘टोल्स्टाय फार्म’ राखे । त्यस फार्म बिभिन्न परिबारले खेतीपाती गर्न थाले र आफ्नो आजीविका चलाउन समर्थ बने । टोल्स्टायले गान्धिलाई आफ्नो अन्तिम पत्र लेख्दै भनेका छन् –‘मनुष्य जातिका सारा अन्याय र कठिनाईहरु यस कारण उत्पन्न हुने गर्दछन् कि प्रेमका नियमहरुलाई मानिसहरुले छोडिदिए र त्यसको स्थानमा हिंसाका नियमहरुलाई अपनाए’ । यसरी देख्न सकिन्छ कि टोल्स्टायद्वारा भारतीयहरुलाई लेखेका ती पत्रहरुको सामयिकता आज पनि कायम रहेको छ ।
