–निमकान्त पाण्डे
नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा वरिष्ठ पत्रकार शक्ति लम्सालको नाम क्रान्तिकारी कलम, प्रगतिवादी साहित्य र अटल वामपन्थी निष्ठाको प्रतीकका रूपमा परिचित छ । उनीसँगको निकट सम्बन्धका कारण मैले उनलाई ‘शक्ति दाइ’ को रुपमा सम्बोधन गर्दै आएको थिएँ । यो सम्बन्ध राजनीतिक तथा पत्रकारितामा सँगसँगै यात्राको क्रममा विकसित भएको थियो । जनपक्षीय पत्रकारिताका गुरु शक्ति दाइ पंक्तिकारका लागि सधैं आदर्श रहनुभयो । २०७२ कात्तिक २५ गते ७९ वर्षको उमेरमा उनको निधन भए पनि उनका विचार, लेखन र संघर्षले नेपाली समाजलाई निरन्तर प्रेरणा दिइरहेको छ । उनी केवल पत्रकार मात्र थिएनन्, क्रान्तिकारी राजनीतिकर्मी, प्रगतिवादी साहित्यकार, समालोचक र जनताको आवाज पनि थिए । जीवनभर सत्ताको दमन, जेल–यातना र अभावको सामना गर्दै पनि उनी आफ्नो आदर्शबाट कहिल्यै विचलित भएनन् ।
शक्ति दाइ १९९२ साल चैत १४ गते (१९३६ अप्रिल) काठमाडौंको चाबहिलस्थित चारुमती टोलमा जन्मिएका थिए । बुबा कृष्णप्रसाद लम्सालका दुई श्रीमतीमध्ये कान्छी श्रीमती राधादेवी लम्सालको कोखबाट जन्मिएका उनले बाल्यकालदेखि नै सामाजिक असमानता र शोषण देखे । तत्कालीन राणा शासनको पतनपछि प्रजातन्त्रको उदय भए पनि नेपालमा पूर्ण लोकतन्त्र स्थापना हुन सकेको थिएन । यो परिवेशले उनलाई कम्युनिष्ट विचारधारातर्फ आकर्षित ग¥यो । उनले राम्रो शिक्षा पाएका थिए । चाहेमा सुखी र सम्मानजनक जागिरे जीवन बिताउन सक्थे । तर उनले जनताको मुक्ति र परिवर्तनको बाटो रोजे । २००८ सालतिर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता लिँदा उनले बुढी औंला चिरेर रगतको छाप लगाएका थिए । पार्टी संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठबाटै सदस्यता प्राप्त गरेका लम्सालले जीवनभर यो प्रतिबद्धतालाई कायम राखे ।
शक्ति लम्सालको पत्रकारिता यात्रा २०१४ सालबाट सुरु भएको मानिन्छ । बनारसबाट प्रकाशित दीपक मासिकमा ‘स्पुतनिक नानी जून’ नामक लेख प्रकाशित भएपछि उनको लेखन यात्रा औपचारिक रूपमा अघि बढ्यो । उनी जनादेश साप्ताहिकको सम्पादक, निर्णय दैनिकको सम्पादक (भैरहवा), योजना साप्ताहिकको सम्पादक, मशाल पत्रिकाको सम्पादक जस्ता जिम्मेवारीमा रहे । उनको पत्रकारिता सधैं जनपक्षीय र क्रान्तिकारी रह्यो । पञ्चायती कालमा निरंकुशताविरुद्ध कलम चलाउँदा पटक–पटक जेल परे । २०२१ सालमा भैरहवाबाट प्रकाशित निर्णय दैनिकको सम्पादक हुँदा पनि उनले सत्ताको आँखा लगाए । २०३० सालपछि योजना पत्रिकालाई समाचारमूलक बनाएर सम्पादन गरे । उनको लेखनले श्रमजीवी वर्गको पीडा, शोषण र परिवर्तनको आकांक्षालाई उजागर गथ्र्यो ।
२०४६ सालको जनआन्दोलन, माओवादी जनयुद्ध र पछिका राजनीतिक परिवर्तनका क्रममा पनि उनी सक्रिय रहे । उनी माओवादी आन्दोलनका अभियन्ता थिए तर क्रान्तिको नाममा हुने अराजकता, लुट र गुण्डागर्दीको खुल्ला आलोचना गर्न पनि पछि हटेनन् । सत्ता लोलुपता र विचलनप्रति उनको तीखो टिप्पणी प्रसिद्ध थियो । पत्रकारितासँगै शक्ति लम्साल प्रगतिवादी साहित्यका पनि स्तम्भ थिए । समालोचना विधामा उनको विशेष दखल थियो । राजनीति, दर्शन र साहित्यलाई एकीकृत रूपमा हेर्ने उनको दृष्टिकोणले नेपाली प्रगतिवादी साहित्यलाई समृद्ध बनायो । उनले विभिन्न पत्र–पत्रिकामा प्रकाशित लेख र समालोचनाहरूले नयाँ पुस्तालाई प्रेरित गरे ।
उनको जीवनमा जेल र यातनाको लामो श्रृंखला छ । २०१८ सालमा मोहनविक्रम सिंहसँगै तौलिहवामा १८ महिना जेल बस्नुप¥यो । २०२२ सालमा नवलपरासी किसान विद्रोहमा सहभागी भएकाले भैरहवा जेल परे । २०४५, २०४६, २०५२, २०५३ र २०५५ सालमा पटक–पटक गिरफ्तार भए । १९९६ मा पनि प्रहरीले उनलाई पक्राउ गरेको थियो । यातना सहँदा पनि उनी आत्मसमर्पण गरेनन् । शक्ति लम्साल नेपालको वाम आन्दोलनका अविचलित योद्धा थिए । उनी अखिल नेपाल जनसांस्कृतिक संघको अध्यक्षसमेत बने । माओवादी पार्टीको केन्द्रीय सल्लाहकारको भूमिकामा रहे पनि उनी सधैं इमान्दारिताको पक्षमा उभिए । सत्ता र स्वार्थको राजनीतिप्रति उनको आलोचना तीव्र थियो । उनी भन्थे, ‘कम्युनिष्ट आन्दोलन युग परिवर्तन र नयाँ सामाजिक संस्कृति विकासको संवाहक हुनुपर्छ ।’
उनको निधनपछि पनि उनका योगदानलाई सम्झिइन्छ । प्रेस सेन्टरले तारा न्यौपानेसँगै ‘शक्ति–तारा स्मृति पत्रकारिता पुरस्कार’ स्थापना गरेको छ । प्रगतिशील लेखक संघले ‘शक्ति लम्साल स्मृति साहित्य पुरस्कार’ स्थापना गरेको छ । उनकी जीवनसाथी कृष्णा लम्सालले अक्षय कोष स्थापना गरी उनको सम्झनालाई जीवन्त राखेकी छन् । शक्ति दाइ इमान र स्वाभिमानका प्रतीक थिए । सुख–सुविधा त्यागेर देश र जनताको लागि समर्पित जीवन बिताए । उनी नयाँ पुस्तालाई लेख्न प्रोत्साहन दिन्थे । योजना साप्ताहिक सम्पादन गर्दा धेरै युवा पत्रकार र साहित्यकारहरूलाई मार्गदर्शन गरे । उनी प्रचारभन्दा निष्ठाको राजनीति मन पराउँथे । उनको लेखन शैली सरल तर प्रभावशाली थियो । नेपाली, अंग्रेजी र हिन्दी भाषामा लेख्न सक्ने उनी मुख्यतः नेपालीमै सक्रिय रहे । कमला सिग्देलले उनको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्वमा शोधपत्र तयार पारेकी छन्, जसले उनको बहुआयामिक योगदानलाई दस्तावेजीकरण गरेको छ ।
आजको नेपाली राजनीति र पत्रकारितामा व्याप्त सत्ता लिप्सा, भ्रष्टाचार र नैतिक पतनको सन्दर्भमा शक्ति लम्सालको जीवन पाठ बन्न सक्छ । उनी सधैं राष्ट्रिय स्वाधीनता, जनमुक्ति र सामाजिक न्यायको पक्षमा उभिए । माओवादी आन्दोलनभित्रै भएका विकृति र विचलनको आलोचना गर्दा पनि उनी क्रान्तिको पवित्रतालाई कायम राख्न चाहन्थे । नयाँ पुस्ताका लागि उनी प्रेरणाको स्रोत हुन् । डिजिटल युगमा पनि जनपक्षीय पत्रकारिताको आवश्यकता उत्तिकै छ । शक्ति दाइले देखाएको बाटो, इमान्दारिता, निरन्तरता र जनताप्रतिको समर्पण आज पनि सान्दर्भिक छ ।
उनको निधनले नेपाली वाम आन्दोलन र पत्रकार जगत् एउटा असल अभिभावक गुमायो । तर उनका विचार र लेखन अमर छन् । आजका पत्रकार र राजनीतिकर्मीहरूले उनको जीवनबाट सिक्नुपर्ने धेरै कुरा छन्, पद र पैसाभन्दा माथि उठेर आदर्शको लागि लड्ने साहस, यातनाको सामना गर्दा पनि नझुक्ने अठोट र नयाँ पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्ने जिम्मेवारी ।
शक्ति दाइको सम्झनामा गरिने कार्यक्रमहरू, पुरस्कारहरू र स्मृतिग्रन्थहरूले उनको विरासतलाई जीवन्त राखिरहेका छन् । नेपाली समाजले यस्ता हस्तीहरूलाई सधैं सम्मान गर्नुपर्छ । उनी युगद्रष्टा थिए, निष्ठाका प्रतीक थिए र जनताका सच्चा साथी थिए । उनको जीवन यात्रा सजिलो थिएन । अभाव, रोग, जेल र राजनीतिक दबाबका बाबजुद पनि उनी अटल रहे । यो नै उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो । आजका युवा पत्रकारहरूले उनको जस्तो निष्ठा र समर्पण बोकेर अघि बढे भने नेपाली पत्रकारिता र राजनीति दुवैले नयाँ उचाइ प्राप्त गर्न सक्छन् । शक्ति दाइको स्मरण गर्दा हामीले मात्र श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु हुँदैन, उनको सपना, समतामूलक, न्यायपूर्ण र स्वाधीन नेपाल पूरा गर्न प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । उनी अब हामीमाझ छैनन् तर उनका शब्दहरू, उनका संघर्षका कथाहरू र उनको अटल निष्ठाले हामीलाई सधैं मार्गदर्शन गरिरहनेछ । जनधारणा साप्ताहिक
