–निमकान्त पाण्डे
जेनजी आन्दोलनपछि सबैभन्दा आन्तरिक कलहमा रहेको पार्टी हो, नेपाली कांग्रेस । कांग्रेसमा विशेष महाधिवेशनको विषयलाई अहिले पनि दुई धार छ । एकातिर पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा र पूर्वकार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्का छन् भने अर्कोतिर सभापति गगन थापा । निर्वाचन आयोगदेखि सर्वोच्च अदालतसम्मले विशेष महाधिवेशनलाई वैधानिकता दिइसकेका छन् । तर, देउवा पक्षले यसलाई स्वीकार्नै सकेको छैन । नेपालकै पुरानो पार्टी किन यो अवस्थामा आइपुग्यो ? अब कांग्रेसको भविष्य के होला त ?
कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ठूलो लोकतान्त्रिक पार्टी हो । राणाशासनविरुद्धको संघर्षदेखि बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना, २००७ सालको क्रान्ति, २०४६ सालको जनआन्दोलन र २०६२÷६३ को दोस्रो जनआन्दोलनसम्ममा यस पार्टीको अग्रणी भूमिका रहँदै आएको छ । विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला जस्ता नेताहरूले नेतृत्व गरेको यो पार्टीले नेपाललाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म पु¥याउन निर्णायक योगदान दिएको छ । तर विगत एक दशकयता पार्टी सत्ता केन्द्रित गुटबन्दी, भ्रष्टाचारको आरोप, युवा पुस्ताप्रति उदासीनता र संगठनात्मक कमजोरीका कारण जनताको विश्वास गुमाउँदै गएको देखिन्छ ।
फागुन २१ के आम निर्वाचनमा कांग्रेसले मात्र ३८ सिट जितेर प्रमुख प्रतिपक्षको भूमिकामा सीमित भएको छ । पुराना नेतृत्व शेरबहादुर देउवाको स्थानमा गगन थापाको नेतृत्वमा विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व चयन भए पनि पार्टी विभाजनको छायाँ अझै छ । केही नेताले भने कांग्रेस अब सुध्रिनुपर्ने बताइरहेका छन् । सुधारिएको कांग्रेसको पहिलो विशेषता हुनेछ—पुस्तागत नेतृत्व हस्तान्तरण । गगन थापा जस्ता ४०–५० वर्षका युवा नेताहरूलाई केन्द्रीय भूमिका दिँदै ६० वर्षमाथिका नेताहरूलाई सल्लाहकार भूमिमा सीमित गर्नुपर्छ । पार्टी विधानमा प्रधानमन्त्री वा सभापतिका लागि अधिकतम दुई कार्यकालको सीमा लगाउनुपर्छ । आन्तरिक चुनावलाई पूर्ण रूपमा डिजिटलाइज र पारदर्शी बनाउनुपर्छ । सदस्यता नवीकरण, उम्मेदवार चयन र नीति निर्माणमा आधारभूत सदस्यहरूको प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्न ’वन मेम्बर वन भोट’ प्रणाली लागू गर्न सकिन्छ ।
गुटबन्दीलाई अन्त्य गर्न प्रत्येक जिल्ला र प्रदेश समितिमा स्वतन्त्र निर्वाचन आयोग जस्तो संरचना बनाउनुपर्छ । यसले नेतृत्व चयनलाई योग्यता, लोकप्रियता र इमानदारीमा आधारित बनाउँछ । सुधारिएको कांग्रेसमा ’नेतृत्व विकास एकेडेमी’ स्थापना गरी युवा कार्यकर्ताहरूलाई प्रशिक्षण दिनुपर्छ । यसले बिपी कोइरालाको समाजवादी चिन्तनलाई २१ औं शताब्दीको सन्दर्भमा व्याख्या गर्दै नयाँ पुस्तालाई तयार पार्छ । हालको कांग्रेसमा केन्द्रीयता अत्यधिक छ । सुधारमा संघीय संरचनालाई मजबुत बनाउँदै प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहलाई स्वायत्तता दिनुपर्छ । प्रत्येक तहमा युवा, महिला, दलित, जनजाति, मधेशी र अल्पसंख्यकको न्यूनतम ४० प्रतिशत प्रतिनिधित्व अनिवार्य गर्नुपर्छ । तरुण दल र विद्यार्थी संघलाई स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन गर्न दिँदै उनीहरूलाई नीति निर्माणमा सहभागी गराउनुपर्छ ।
डिजिटल युगलाई आत्मसात् गर्दै पार्टीको सदस्यता, दैनिक गतिविधि र अन्तरक्रिया एप वा प्लेटफर्ममार्फत गर्नुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपालीलाई ’गैरआवासीय कांग्रेस’ मार्फत पूर्ण अधिकार दिँदै उनीहरूको ज्ञान, पुँजी र सञ्जाललाई देश विकासमा जोड्नुपर्छ । जनताको सबैभन्दा ठूलो गुनासो भ्रष्टाचार हो । सुधारिएको कांग्रेसले ‘जीरो टलरेन्स’ नीति अपनाउनुपर्छ । सबै उम्मेदवार र पदाधिकारीको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्ने, स्वतन्त्र भ्रष्टाचार आयोग गठन गर्ने र पार्टीभित्र ‘इथिक्स कमिटी’ बनाउने । सत्ता वा प्रतिपक्ष जुनसुकै भूमिमा रहे पनि भ्रष्टाचारको मुद्दामा पार्टीले आफ्ना नेता बचाउन नहिचकिचाउने । यसले पार्टीको छवि सफा गर्छ र जनविश्वास फर्काउँछ ।
जनताले अब सपना होइन, परिणाम खोजेका छन् । कांग्रेसले यो सुधारलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ । कुनै पनि व्यवस्था वा पार्टी साँच्चै सुधारिने भनेको नेता र कार्यकर्ताहरूको कार्यशैली, संस्कार र व्यवहारमा गहिरो परिवर्तन आउनु हो । कांग्रेसमा यदि गुटबन्दी, परिवारवाद र भ्रष्टाचारको पुरानो संस्कार कायम रह्यो भने नयाँ नेतृत्वले पनि उही गल्ती दोहो¥याउन सक्छ । गगन थापा युवा, ऊर्जावान् र इमानदार छविका छन् तर पार्टीभित्र पुराना प्रभाव र संरचना अझै जीवित छन् । यदि उनले साँच्चै सुधार गरेनन् भने जनताले फेरि ठूलो निराशा मात्र पाउनेछन् ।
कांग्रेसले पटकपटक सत्ता प्राप्त गरे पनि विकास र सुशासन दिन सकेन । भ्रष्टाचार, राजनीतिक अस्थिरता र गरिबी कायम रह्यो । अब सुधारिएको कांग्रेसबाट फेरि त्यही पुरानो अवस्था दोहोरिनु हुँदैन । यसका लागि कार्यशैलीमा गहिरो परिवर्तन आवश्यक छ । भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता केवल नारा नभई व्यावहारिक रूपमा लागू गर्नुपर्छ । जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिनुपर्छ, ठूला नारा होइन कामबाट विश्वास कमाउनुपर्छ । युवा र नयाँ पुस्तालाई वास्तविक स्थान दिनुपर्छ, पुराना संस्कारलाई त्याग्नुपर्छ । सत्तामा पुगेपछि पहिलो दिनदेखि नै सुशासनको प्रमाण देखाउनुपर्छ ।
यदि कांग्रेसले इतिहासबाट सिकेन भने सुधारिएको पञ्चायत जस्तै ढलेर जान सक्छ । जनताले अब नारा र आश्वासन होइन, ठोस परिणाम खोजेका छन् । गगन थापाको नेतृत्वमा यो ठूलो अवसर छ, साँच्चै सुधार गरेर देश बदल्ने । अन्यथा इतिहास फेरि दोहोरिनेछ । कांग्रेसले यो चुनौतीलाई अवसर बनाओस् र असफलताको अर्को अध्याय नबनोस् । जनताको आशालाई साकार बनाउने जिम्मेवारी अब यस नयाँ नेतृत्वको काँधमा छ । जनधारणा साप्ताहिक
