–निमकान्त पाण्डे
गत चैत २६ मा नेपालको राजनीतिमा विरलै देखिने र पछिल्लो समय त अभ्यासमा नै नरहेको एउटा दृश्य देखियो । यो दृश्यले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा नै चर्चा पायो । प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) ले त्यो दिन नेपालमा रहेका धेरैजसो राजदूतलाई एकैपटक शिष्टाचार भेट गरेका थिए । यसबाट बालेन सरकारले केवल आन्तरिक शासनमा मात्र होइन, कूटनीतिक क्षेत्रमा पनि नयाँ आशा जगाएको छ ।
उनको कूटनीतिक शैलीले नेपाललाई नयाँ मानक स्थापित गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ । पदभार सम्हालेको छोटो समयमै विदेशी राजदूतहरूसँग गरिएको सामूहिक संवाद र कूटनीतिक व्यवहारमा ल्याइएको नयाँ अनुशासनले सकारात्मक संकेत दिएको छ । यो केवल एउटा औपचारिक भेटघाट मात्र थिएन, बरु कूटनीतिक सोचमै परिवर्तन ल्याउने प्रयासको प्रारम्भ थियो ।
नेपालको कूटनीतिक अभ्यास लामो समयदेखि व्यक्तिकेन्द्रित र अनौपचारिक शैलीमा चल्दै आएको थियो । कतिपय अवस्थामा औपचारिक च्यानलभन्दा बाहिरबाट सम्बन्ध सञ्चालन हुने प्रवृत्ति पनि देखिन्थ्यो । यस्तो अवस्थामा बालेनको नेतृत्वमा देखिएको नयाँ दृष्टिकोणले कूटनीतिलाई संस्थागत बनाउने संकेत दिएको छ । विदेशी नियोगका प्रतिनिधिहरूसँग सामूहिक रूपमा संवाद गर्ने अभ्यासले स्पष्ट सन्देश दिएको छ कि कूटनीति व्यक्तिगत सम्बन्धको विषय होइन, राष्ट्रको संस्थागत प्रक्रियासँग जोडिएको विषय हो । यसले दीर्घकालीन रूपमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि सुधार्न र नीतिगत स्थायित्व कायम गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
नेपालले विगतमा राजनीतिक अस्थिरताको ठूलो मूल्य चुकाएको छ । सरकार परिवर्तनको निरन्तर चक्रले नीतिगत निरन्तरता कमजोर बनाएको छ र यसको प्रत्यक्ष असर कूटनीतिक क्षेत्रमा पनि परेको छ । छिमेकी मुलुकहरूसँगका महत्वपूर्ण विषयहरू अधुरै रहने, अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीहरू कमजोर हुने र देशको छवि प्रभावित हुने जस्ता समस्या देखिएका छन् । यस्तो सन्दर्भमा बालेनको उदय केवल सरकार परिवर्तन मात्र होइन, कूटनीतिक पुनर्संरचनाको अवसरका रूपमा पनि हेरिएको छ । उनले सरकार परिवर्तन भए पनि राष्ट्रको परराष्ट्र नीति स्थिर रहने सन्देश दिएका छन्, जुन अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो ।
नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई ठूला शक्तिहरूको बीचमा अवस्थित राष्ट्र हो, जसले सन्तुलित कूटनीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता सधैं रहन्छ । बालेन सरकारको प्राथमिकतामा पनि यही सन्तुलन देखिन्छ । राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर व्यावहारिक कूटनीति सञ्चालन गर्ने प्रयासले सकारात्मक संकेत दिएको छ । असंलग्नताको परम्परालाई कायम राख्दै दुवै छिमेकी तथा अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नु अहिलेको आवश्यकता हो । तर यो मार्ग सजिलो छैन । सीमा विवाद, अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति प्रतिस्पर्धा र विकास परियोजनाहरूको कार्यान्वयनमा देखिएका चुनौतीहरूले नेपाललाई सावधानीपूर्वक अघि बढ्न बाध्य बनाएका छन् । यदि यो सन्तुलन कायम राख्न सकियो भने नेपाल क्षेत्रीय सहकार्यको पुलका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
आजको कूटनीति केवल राजनीतिक सम्बन्धमा सीमित छैन, यो प्रत्यक्ष रूपमा आर्थिक विकाससँग जोडिएको छ । नेपालका लागि वैदेशिक लगानी भित्र्याउने, व्यापार विस्तार गर्ने, पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने र प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने जस्ता विषयहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण छन् । प्रभावकारी कूटनीतिले यी सबै क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । बालेन नेतृत्वको सरकारले आर्थिक कूटनीतिलाई प्राथमिकतामा राखेको संकेत देखिएको छ, जसले देशको समग्र विकासमा योगदान पु¥याउन सक्छ । यदि कूटनीति परिणाममुखी बनाइयो भने यसले रोजगारी सिर्जना गर्ने, पूर्वाधार विकासलाई गति दिने र अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने सम्भावना बढाउँछ ।
बालेन नेतृत्वको सरकारको अर्को विशेषता भनेको युवा ऊर्जा हो । यो पुस्ता परम्परागत कूटनीतिक शैलीभन्दा फरक सोच राख्छ । स्पष्टता, पारदर्शिता र परिणाममुखी दृष्टिकोण यसको विशेषता हो । प्रविधिको प्रयोग, छिटो निर्णय क्षमता र जनउत्तरदायित्वमा आधारित सोचले कूटनीतिलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ । यस्तो दृष्टिकोणले जनताको विश्वास पनि बढाउँछ र सरकारप्रति उत्तरदायित्वको भावना बलियो बनाउँछ ।
यद्यपि, सबै कुरा सहज र सकारात्मक मात्र छैन । बालेनको कूटनीतिलाई प्रतीकात्मक परिवर्तनमै सीमित रहने खतरा पनि हुन सक्छ । यदि संरचनागत सुधार नगरी केवल शैलीमा परिवर्तन गरियो भने अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यसैले कूटनीतिक संरचनालाई सुदृढ बनाउने, दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापन गर्ने र दीर्घकालीन रणनीति निर्माण गर्ने पक्षमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ । कूटनीति सफल भयो भने यसको प्रत्यक्ष लाभ जनताले महसुस गर्छन् । विदेशमा रहेका नेपालीहरूको सुरक्षा, व्यापारिक अवसरको विस्तार, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको वृद्धि र संकटका समयमा सहयोग प्राप्त गर्ने क्षमता, यी सबै कूटनीतिक सफलतासँग जोडिएका विषयहरू हुन् । त्यसैले कूटनीति केवल सरकारको कार्यक्षेत्रमा सीमित विषय होइन, यो आम नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने क्षेत्र हो ।
आज बालेन सरकारसँग नयाँ मानक स्थापित गर्ने दुर्लभ अवसर छ । यदि यस अवसरलाई सही रूपमा प्रयोग गरियो भने नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो उपस्थिति सशक्त बनाउन सक्छ । तर यदि यो अवसर गुमाइयो भने त्यसको असर दीर्घकालीन रूपमा देशले भोग्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले सुरुवातमा देखिएको सकारात्मक संकेतलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक छ । जनधारणा साप्ताहिक
